جنگل یک واحد بیولوژیکی است که دارای یک سازمان گسترده اجتماعی متشکل از اجتماعات زنده است. این جوامع جنگلی نقش مهمی در حفظ تعادل اکوسیستم جهان دارند. جنگلها اکوسیستم غالب در خشکی هستند و در سراسر جهان توزیع شدهاند. جنگلها 75 درصد از تولید اولیه ناخالص زیست کره زمین را دارا بوده و شامل 80 درصد زیست توده گیاهی زمین هستند. امروزه آگاهیهای اجتماعی در مورد نقش جنگلها و همچنین لزوم حفظ و حراست از این منابع با ارزش بالا رفته و در همین راستا سازمانهای مردمنهاد زیادی شکل گرفته است. بنابراین نقش و خدمات ارزنده جنگلها، وسعت و پیچیدگی اکوسیستمهای جنگلی، آگاهیهای اجتماعی و تخریب جنگلها در سالهای گذشته لزوم و ضرورت توجه ویژه به این منابع باارزش را ایجاد کرده است. مدیریت کارآمد و توجه ویژه به اکوسیستمهای جنگلی بدون پایش مستمر آنها ممکن نبوده و ممکن است که مورد تعرض قرار گرفته و تخریب شوند. سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (فائو) برای سنجش میزان جنگل در هر کشور از سرانه جنگل در هر کشور استفاده میکند.
با توجه به وسعت جنگل و همچنین جمعیت هر کشور، میزان جنگل بهازای هر نفر در کشور بهدست میآید که این مقدار شاخص مهمی در جهان جهت ارزیابی جنگل در هر کشور محسوب میشود. متاسفانه کشور ایران جزو کشورهای فقیر از نظر میزان جنگل محسوب شده و بر اساس آخرین آمار موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، وسعت رویشگاههای جنگلی ایران حدود 12 میلیون هکتار و سرانه هر ایرانی از جنگل، کمتر از دو دهم هکتار است که یکچهارم متوسط سرانه جهانی میشود. بنابراین باید توجه ما به حفظ رویشگاههای جنگلی، چهار برابر توجه جهانی باشد. از طرف دیگر در پنج دهه گذشته، عرصههای جنگلی ایران از ۱۸ میلیون هکتار به ۱2 میلیون هکتار رسیده است. تخمین زده شده است که سالانه ۶۳ هزار هکتار از جنگلهای زاگرس و شمال ایران نابود میشود. سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (فائو) اعلام کرده است که ایران یکی از ۷۰ کشور در حال توسعه در دنیاست که پوشش جنگلی کمی دارد و این پوشش جنگلی اندک، با سرعتی بیشتر از دیگر نقاط دنیا در حال نابودی است. کشور ما در سالهای اخیر با نابودی گونه شمشادها در شمال و مرگ درختان بلوط در منطقه زاگرس در اثر بیماری مواجه شده است. همچنین تخریب جنگلهای حرا در جنوب کشور نیز آمار نگران کنندهای را داراست. در شرایط کنونی ما در جهانی زندگی میکنیم که در حال تغییر دائمی است.
بخش جنگلداری هم همانند سایر بخشها از روند تغییرات مستثنی نیست. به طوریکه در سالهای اخیر بخش جنگلداری با مسائل جدیدی روبهرو شده است و باید مسائل و نیازهای اجتماعی وسیعتری را در رابطه با حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و تأمین نیازهای مختلف مورد توجه قرار دهد. جنگلها از مهمترین ذخیرهگاههای زیست کره هستند. بنابراین نیاز به حفاظت و داشتن یک مدیریت کارآمد، صحیح و مفید در تمامی بخشهای آن ضروری است. با توجه به نقش ارزنده جنگلها در دنیا و همچنین عوامل موثر در تخریب جنگلها، امروزه بزرگترین چالش تمامی دوستداران محیطزیست و مدیران دستاندرکار، حفظ و حراست جنگلها و منابع باارزش طبیعی است. در ایران امروزه عوامل زیادی از قبیل زمینخواری، ساختوساز، تبدیل عرصهها به زمینهای کشاورزی، چرای دام، قاچاق چوب، آفات و بیماریها و ... جنگلها را تهدید میکنند. از طرف دیگر، حساسیت جامعه نسبت به منابع طبیعی بیشتر شده و این عوامل طلب میکند که جنگلها مرتب پایش شده و حفظ و حراست آنها در اولویت قرار گیرد. عرصههای جنگلی بسیار بزرگ بوده و هر منطقه دارای ویژگیهای بیولوژیکی، فنولوژیکی و ... خاص خود است. این ویژگیها مدیریت جنگلها و پایش آنها را با روشهای سنتی بسیار دشوار ساخته است.
بنابراین در دنیا از فناوریهای نوین، بهویژه تصاویر ماهوارهای و سنجش از دور جهت مدیریت جنگلها بهره برده میشود. بعد از حوزه کشاورزی، سنجش از دور بیشترین کاربرد را در بخش جنگلداری دارد. دلیل توجه به سنجش از دور در جنگلها به ویژگیهای تصاویر ماهوارهای و همچنین خصوصیات خود عرصههای جنگلی برمیگردد. تصاویر مـاهوارههـا مـیتواننـد اطلاعـاتی در چنـد بعـد، چنـد مقیـاس و چنـد طیف تهیه کنند. عـلاوهبـرایـن، قابلیـت تکـرار تصویربرداری مــاهوارهای از یک محل بــه فاصــله زمــانی چنــد ســاعت تــا چنــد روز در طــول مــاه یــا ســال، امکــان مطالعــات تغییرات و پایش پدیـدههـای زمینـی را بهخـوبی فـراهم سـاخته اسـت. ویژگیهای طیفی، رادیومتری، مکانی و زمانی متفاوت تصاویر ماهوارهای سبب شده که بهعنوان ابزاری کارآمد جهت مطالعه و پایش جنگلها در نظر گرفته شوند.
تصاویر ماهوارهای کاربردهای وسیعی در جنبههای مختلف ارزیابی و شناسایی جنگلها دارند که در این بحث تنها بخش پایش و حفظ و حراست جنگلها مد نظر است. بنابراین پیچیدهبودن اکوسیستمهای جنگلی، سطح وسیع آنها، صعبالعبور بودن جنگلها، سطوح شیبدار جنگلها و مشکلات مربوط به جمعآوری دادههای میدانی از یک طرف و ویژگیهای اطلاعات ماهوارهای از طرف دیگر، سبب شده است که امروزه تصاویر ماهوارهای بیش از پیش برای پایش جنگلها مورد توجه قرار گرفته و مورد استفاده قرار گیرند. از ویژگیهای طیفی تصاویر ماهوارهای جهت پایش بسیاری از مسائل جنگل نظیر آفات و بیماریها، پایش فنولوژی، فصول رشد، پایش آتشسوزی (بخش حرارتی) و ... استفاده میشود.
از ویژگیهای مکانی تصاویر، جهت پایش دقیقتر پدیدههایی که به دقت بیشتری نیاز دارند (زمینخواری، ساختوساز در عرصههای جنگلی، تبدیل جنگل به کاربریهای دیگر) استفاده میشود. ویژگی زمانی و تکرار تصاویر ماهوارهای نیز در پایش پدیدههای مختلفی از جمله تغییرات و تخریب جنگلها استفاده میشود. پایش مراحل رشد، شروع و پایان سبزینگی، شروع فصل خزان و ... از جمله مواردی هستند که از خواص تکرار تصاویر ماهوارهای جهت پایش آنها استفاده میشود. بنابراین میتوان اینگونه بیان کرد که فناوری سنجش از دور، انقلابی در پایش جنگلها به وجود آورده و توجه کارشناسان و مدیران بخش جنگل را به خود معطوف کرده است. این پیشرفتها به حدی بوده است که امروزه پایش جنگلها بدون وجود تصاویر ماهوارهای قابل تصور نیست. از آنجاییکه آرشیوی غنی از تصاویر ماهوارهای (بهویژه تصاویر لندست) حدودا از 50 سال گذشته تا کنون در دسترس است، لذا استفاده از تصاویر ماهوارهای در مورد پایش تغییرات و تخریب جنگل منحصربهفرد است.
وجود تصاویر از سالهای گذشته این امکان را فراهم کرده است تا نقشه جنگلها در سالهای گذشته تهیه شده و با مقایسه آن با نقشههای حال حاضر، میزان جنگلزدایی مشخص شود. از شاخصههای بسیار مهم در مدیریت جنگل، وضعیت جنگل از نظر کمی و کیفی در دورههای مختلف است. اگر وضعیت جنگل نسبت به گذشته بهبود پیدا کرده باشد، موید مدیریت صحیح و کارآمد است اما اگر مقدار سطوح جنگل نسبت به گذشته کاهش پیدا کرده باشد مشخص میشود که باید در نحوه مدیریت جنگل تغییراتی به وجود آید.
همچنین با کاهش سطوح جنگل، باید آسیبشناسی برای آن منطقه انجام شده و ضمن مشخصشدن عوامل تخریب، با مدیریت بهینه عوامل تخریب را شناسایی و آثار سوء عوامل تخریب را از بین برد. هر ساله بخش قابل توجهی از سطح جنگلهای ایران کاسته میشود که این مهم طرفداران محیطزیست و مدیران مربوطه را نگران کرده است. متاسفانه با وجود ظرفیت خوب تصاویر ماهوارهای جنگلهای ایران به صورت منظم و دورهای جهت میزان تغییرات پایش نمیشوند.در حالیکه پایش تغییرات یکی از شاخصههای مهم مدیریت جنگلهاست. با توجه به اینکه امروزه تصاویر ماهوارهای (بسیاری از ماهوارهها) به صورت رایگان (لندست و سنتینل) در اختیار کاربران قرار میگیرد، شایسته است که از ظرفیت این تصاویر جهت پایش تغییرات استفاده شود و جنگلهایی را که در ادوار گذشته بیشترین میزان تخریب را داشتهاند، آسیبشناسی شده و عوامل تخریب آنها شناسایی و مدیریت شوند. آتشسوزی یکی از عوامل بسیار مهم تخریب جنگلها بوده و از چالشهای مهم مدیران بخش جنگل در همه کشورهاست. در سالهای گذشته در جنگلهای ایران پدیده آتشسوزی به دفعات رخ داده و به همین علت هر ساله مقداری از سطح جنگلها تخریب و نابود شده است. امروزه در کشورهایی که در زمینه سنجش از دور پیشرفته هستند، تصاویر ماهوارهای در تمامی مراحل مدیریت آتشسوزی مانند پیشگیری، کشف آتش و همچنین احیا مناطق سوخته نقش بسیار مهمی دارد. امروزه نقشههای ریسک آتشسوزی برای عرصههای منابع طبیعی به کمک تصاویر ماهوارهای (و دادههای کمکی) تولید و در دورههای مشخص به روز میشوند.
به کمک این نقشهها مناطق پر خطر و با ریسک بالا شناسایی شده و تمهیدات لازم جهت مدیریت آنها اندیشیده میشود. این نقشهها جهت پیشگیری از آتشسوزی بسیار مهم و حیاتی هستند. اما از دغدغههای مهم مدیران مربوطه در بحث آتشسوزی کشف و شناسایی محل آتشسوزی است. اقدام به موقع برای مهار آتش و اعزام افراد و وسایل آتشنشانی به محل وقوع آتشسوزی مستلزم آن است که مکان آتشسوزی مشخص شود. امروزه از ظرفیتهای تصاویر ماهوارهای جهت کشف آتش میتوان استفاده کرد.
تصاویر ماهوارهای با تفکیکهای طیفی، مکانی، رادیومتری و زمانی مختلف بهمنظور شناسایی پدیدههای مختلف همچون آتش طراحی شدهاند. بهعنوان مثال، در هنگام طراحی سنجنده MODIS باندهایی در طول موجهای 3، 6، 9 و 11 میکرومتر اختصاصا به منظور شناسایی آتش در سنجنده MODIS گنجانده شد که خود موید اهمیت این موضوع است. بنابراین به کمک باندهای مناسب و به کمک الگوریتمهایی که به این منظور توسعه داده شدهاند سامانههای پایش آتشسوزی توسعه داده شدند تا به صورت مداوم جنگلها را جهت شناسایی آتش پایش کنند. در صورت کشف آتش، سریعا محل آن مخابره میشود تا در اسرع وقت نسبت به اطفاء حریق اقدام شود.
منبع: روزنامه آرمان