شمشیر داموکلس: از دید داموکلس، شاهبودن و قدرتداشتن، چشمانداز آدمی است. شاه به همین دلیل او را بر جای خود نشاند. داموکلس از پذیرایی شاهانه لذت برد، اما ناگهان وقتی سر به بالا برد، شمشیری را دید که با موی اسبی بر بالای صندلی او آویزان کردهاند؛ شمشیری که در کمین همیشگی او بود تا با کوچکترین خطایی بر سرش بنشیند. تهدیدی بالقوه (یعنی فروافتادن شمشیر) که میتوانست همه لذت شاهنشاهی را از او برباید! داستان بالا استعاره «شمشیر داموکلس» است؛ اسطورهای یونانی که امروز برای قدرت به کار میرود.
این استعاره بیان میکند سیاستمدار همیشه در معرض تهدید است، همیشه کسی منتظر اشتباه او است و همواره کسانی علیه او در حال توطئهاند. البته این روزها شمشیر داموکلس به معنای مثبت نیز به کار میرود؛ یعنی شمشیر قانون و قضاوت عمومی که همواره بر بالای سر سیاستمدار مراقب اعمال اوست. شمشیری که منتظر اشتباه سیاستمدار است تا او را از گردونه سیاست به بیرون پرتاب کند.
شفافیت به عنوان شمشیر داموکلس: یک نظام سیاسی کارآمد، باید شمشیرهای داموکلس فراوانی داشته باشد؛ شمشیرهایی که سیاستمدار را مجبور کند تا از سوءاستفاده گریزان باشد. استعاره «شمشیر داموکلس» برای انواع سازوکارهایی به کار میرود که هدفشان کنترل سیاستمدار است. یکی از مهمترین شمشیرهای داموکلس، در این زمانه، «شفافیت» است. اشتباهات یا دوراندیشی سیاستمدار با شفافیت آشکار میشود و از این طریق، راه رشد یا سقوط آن سیاستمدار را مشخص میکند. زمانی که هیلاری کلینتون در زمان رأیگیری برای مداخله نظامی آمریکا در عراق رأی داد، شاید باید بهتر شمشیر داموکلس را بر سر خود میدید. باید خوب میدانست اگر قضاوت مردم آن باشد که مداخله آمریکا در عراق، نادرست است، کلینتون یک نمره منفی خواهد گرفت. کلینتون در زمان انتخابات ریاستجمهوری آمریکا بهدلیل همین شفافیت و تصمیم اشتباهش، از سوی مردم قضاوت شد و قطعا بخشی از رأیهایش را از دست داد.
شفافیت آیندهساز: شفافیت رو به آینده، یعنی دادن این احساس به سیاستمدار و مدیر دولتی که همواره چشمان مردم ناظر اوست؛ یعنی همواره کسانی او و تصمیمهایش را رصد میکنند.
شفافیت انتقامگیر اما در نقطه مقابل ایستاده است؛ شفافیتی که به گذشته چشم میدوزد. شفافیت انتقامگیر دوست دارد تا در پناه شفافیت قربانی بگیرد. شفافیت انتقامگیر، در لابهلای تاریخ میگردد تا گذشته را با معیارهای امروز قضاوت کند؛ قضاوت نادرستی که اصل تکامل را نادیده میگیرد. شفافیت انتقامگیر: در پس خود، این فرض ترسناک را دارد که دنیا را به صورت صفر و یک ببیند. فرضی که در آن خاکستری جایی ندارد. احتمالا کسانی که در جستوجوی شفافیت انتقامگیر هستند، اگر در آمریکا بودند، مقدمات تشکیل دادگاهی علیه کلینتون برای رأی او در زمینه جنگ عراق را تدارک میدیدند. آنها نه «اطلاعات ناکامل» را باور دارند و نه سوگیریهای ناخودآگاه در تصمیمگیری را؛ آنها بیقرار تشکیل دادگاههایی غیرمنصفانه برای قربانیگرفتن هستند.شفافیت آیندهساز اما دنبال یادآوری این اصل به سیاستمدار امروز است که «تصمیمهای امروز تو مسیر آینده تو را تعیین خواهد کرد.». ما شفافیت را نه برای انتقام از دیگران و نه برای تصفیه حساب با تاریخ، بلکه برای ساختن آینده میخواهیم. برای آن شفافیت میخواهیم تا خود تصمیم درستتر را در انتخاباتها بگیریم. شفافیت آیندهساز برای بهبود تصمیمگیری ماست و از این طریق پاسخ سیاستمدار داده میشود. معیار دادگاه برای شفافیت آیندهساز، تنها قانون است و قانون! هر اشتباهی باید منجر به تصحیح قانون اشتباه شود، نه منجر به انتقام از مجری قانون اشتباه! هیچچیز خطرناکتر از آن نیست که خلقوخوی خشن و انتقامگیر، در پشت شفافیت پنهان شود؛ خلقوخویی که روزی در پسِ عدالت، گاه در پسِ ایدئولوژیها در تاریخ به خونریزی و کشتار دل داده است. شفافیت انتقامگیر، آینده را نمیسازد، بلکه آینده را تخریب میکند. این روزها در دستان بسیاری چاقوهای انتقام را میبینم که با شفافیت تیز میشوند!