فضای مجازی و یا به تعبیری همان اینترنت و ارتباطات از این دست را غالباً شمشیری دو دم میدانند که میتواند به همان اندازه مفید بودنش، خطرناک و مضر نیز باشد. نکته تازهای نیست که همه مردم در مورد نحوه و میزان استفاده از اینترنت به یکدیگر هشدار میدهند و از بیاحتیاطی در این زمینه بازمیدارند. مسئله خطرات اینترنت بهقدری جدی است که در بسیاری کشورها ازجمله کشور خودمان بخش تخصصی پلیس مربوط به آن تأسیس و فعال شده است و البته بر هیچکس پوشیده نیست که آسیبهای اینترنت و فضای مجازی در حوزههای غیرجنایی مانند مسائل روانشناختی، آسیبهای خانواده و ... بیشتر و جدیتر از آسیبهای آن در حوزه جنایی مانند سرقت اطلاعات افراد و غیره است و به همین دلیل است که حتی برخی از کارشناسان استفاده از این فضا قبل از آشنایی درست با آن را فینفسه اشتباه میدانند.
اکنون سوال اینجاست که وقتی برای استفاده بزرگسالان از چنین فضایی تا این حد ملاحظات و مخاطرات مطرح است، تکلیف مواجهه کودکان با اینترنت چه میشود؟
وقتی پدیدهای را شمشیر دو دم یا اصطلاحاً همان چاقویی میخوانیم که هم میتواند میوه پوست کند و هم انسانی را به قتل برساند، تصورمان از دادن چنین چاقویی به دست کودک چیست؟ طبیعی است که نگرانی اوج میگیرد اما متأسفانه در کشور ما همچنان که بزرگسالان آموزش خاصی در حوزه سواد فضای مجازی ندیده و به یکباره با موج فراگیری اینترنت از طریق گوشیهای هوشمند مواجه شدند، کودکان نیز توسط والدین خودشان و غالباً بدون هیچ نظارت خاصی به بستر گسترده و پرمخاطره اینترنت کنترل نشده سپرده میشوند.
والدینی که چند ساعت راحتی خود و کم شدن مزاحمت کودک را به قیمت رها کردن کودک در اینترنت کنترل نشده میخرند؛ قطعا نمیدانند که فرشته نجاتی تحت عنوان اینترنت در صورت عدم نظارت و کنترل والدین میتواند شیطانی باشد؛ برای ربودن آرامش سالهای آینده خود و فرزندانشان!
اما راهحل چیست؟
آیا باید کودک را از دسترسی به اینترنت و جریان آزاد اطلاعات در جهان محروم کرد؟ مسلماً جواب، چنین چیزی نیست، اما بد نیست نیمنگاهی هم به نحوه استفاده کودکان از اینترنت در کشورهای توسعهیافته بیندازیم. تا به تفاوتهای فاحش استفاده صحیح، عالمانه و عاقلانه از اینترنت و استفاده عوامانه از آن پی ببریم.
در اکثر کشورهای اروپایی کودکان در مدرسه از همان دوره ابتدایی با کاربرد رایانه، تبلت و اینترنت آشنا میشوند و این مسئله نه بهعنوان اینترنت گردی و تفریح بلکه بهصورت علمی، البته در حد فهم کودک دبستانی دنبال میشود. بهطوریکه در مدارس فنلاند و برخی دیگر از کشورهای اتحادیه اروپا کودکان در دوره ابتدایی یک دوره بسیار سبک و سطحی برنامهنویسی رایانه را نیز بهصورت اجرایی و با ارائه کار عملی در پایان دوره آموزش میبینند!
برای نمونه دو ایرانی در آمریکا از طریق وبگاه CODE.ORG بهطور رایگان به ۴۴ زبان دنیا آموزش کدنویسی را ازجمله زبان فارسی ارائه میکنند.
اما در همین کشورها استفاده کودکان از اینترنت محدودیتهایی دارد. متأسفانه دستهبندی دقیق و علمی از این روشها و محدودیتها در دسترس نیست اما در زیر به برخی از آنها اشاره میکنیم:
شبکههای اجتماعی برای کودکان ممنوع!
اتحادیه اروپا در حال بررسی طرحی است که بهموجب آن همه افراد زیر 16 سال برای دسترسی به پیامرسانها و شبکههای اجتماعی باید رضایت والدین خود را رسماً اعلام کنند! این در حالی است که هماکنون در برخی از کشورهای اروپایی پیشرو در این مسئله، استفاده از پیامرسانها و شبکههای اجتماعی بهطورکلی برای افراد زیر 18 سال ممنوع است.
پرنتال کنترل یا نرمافزارهای نظارت والدین
این نرمافزارها که در کشورهای توسعهیافته بهشدت مورد استقبال خانوادهها قرارگرفتهاند، به والدین اجازه میدهند تا در چند بعد استفاده کودک خود را از اینترنت کنترل کنند:
نخست: والدین گزارش همه وبگاههای بازدید شده توسط کودک را میبینند.
دوم: والدین میتوانند دسترسی به بعضی از وبگاهها را برای کودک قفل کنند.
سوم: والدین میتوانند ساعات دسترسی کودک به اینترنت را محدود کنند.
تنها گذاشتن کودک با اینترنت ممنوع
یکی دیگر از راهکارهایی که در بسیاری از کشورهای توسعهیافته به والدین توصیه میشود؛ تنها نگذاشتن کودک با اینترنت است. در این روش فرزند زیر 12 سال خانواده میتواند از گجتها و ابزارهای خود در اتاق شخصیاش لذت ببرد ولی برای استفاده از اینترنت باید به سامانه یکی از والدین خود در اتاق پذیرایی مراجعه کند و یا اگر لازم دارد تا برای ساعتی تجهیزات خود را به اینترنت متصل کند؛ پسورد توسط یکی از والدین وارد میشود و کودک در حضور ایشان از اینترنت استفاده میکند.
ایران چه راهکارهایی دارد؟
در کشور ما نیز با اهتمام وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، اپراتورها و فعالین حوزه نرمافزار و فضای مجازی برخی از ابزارهای لازم در حوزه کودک و فضای مجازی آماده شده و برخی در حال آماده شدن هستند. برای مثال سیمکارت کودک با قابلیت کنترل تماسها ارائه شده، اپهای مخصوص کودک و VOD مخصوص کودک موجود است و برخی ابزارها و امکانات نیز در مسیر توسعه و تدوین میباشند، بهگونهای که والدین میتوانند با خیال راحت استفاده تبلت کودک خود از اینترنت را به این ابزارهای مطمئن محدود کنند و نگران چیزی نباشند.
امکانات و روشهای گفتهشده و بسیاری روشهای دیگر امروزه راهکارهایی است که برای ورود کودکان به دنیای گسترده اطلاعات آزاد در اینترنت پیشنهاد میشود؛ اما سؤال اینجاست، حقیقتاً والدین ایرانی چقدر از این امکانات و روشها خبر دارند؟!
وبگاه WWW.COP.IR اطلاعات اولیه را برای خانوادهها و کاربران توسعه خدمات فضای مجازی کودک فراهم کرده است.