در تمام حوادث تاریخی همواره نقش ارتباطات چشمگیر و تاثیرگذار بوده است تا آنجا که نمی توان حادثه ای را بدون ارتباطات تصور کرد. اگر به گذشته های بسیار دور هم نگاهی داشته باشیم در می یابیم که انسان ها با وسایل مختلف از نقاشی بر روی دیواره غارها تا فرستادن کبوتر های نامه بر با دیگران ارتباط داشته و سخنان و نظرات و اخبار خود را به وساطت وسایل مختلف به آنان رسانیده اند.
در طول سالهای دور و نزدیک چه تاثیر شگرفی ارتباطات یعنی پست و تلگراف و تلفن در پیشبرد آن حوادث و رخدادها داشته و چه بسا بدون بهره گیری از این ارتباطات بسیاری از آن پدیده ها به وجود نمی آمدند و یا به کندی به هدف خویش دست می یافتند.
در طول تاریخ سرزمین عزیزمان ایران و با همه نشیب و فرازهای ساری و جاری در آن این ارتباطات بودند که حرف اول را می زدند و حادثه سازان را به یاری آمده و آنان را برای نیل به مقصود و مقصد خویش یاری کرده اند و نهضت مردم ایران در سالهای منتهی به پیروزی ۲۲ بهمن ۵۷ از رخدادهای شگفت و تاثیرگذاری است که بدون بهره وری از عنصر ارتباطات به وقوع نمی پیوست.
از ویژگیهای مهم نهضت اسلامی ایران رهبری امام خمینی (ره) باید از گستردگی و وسعت آن یاد کرد آن هم از نظر:
1- گستردگی جغرافیایی:
رهبر نهضت اسلامی به چند کشور مهم جهان مهاجرت کرد. در ایران آغاز گردید و به ترکیه و پس از آن عراق و سرانجام فرانسه منتقل شد. البته وسعت جغرافیایی راه حل ایران را نیز باید لحاظ کرد. نهضت اسلامی در تمام کشور چه شهرها و چه روستاها و حتی دهات کوچک نمود پیدا کرد و متجلی گردید.
2- فرا گیری نهضت:
اقشار مختلف مردم اعم از دانشگاهی ، روحانی ، کارمند ، کارگر ، دانش آموز ، معلم ، زن ، مرد ، پیر و جوان در این نهضت شرکت فعال و تعیین کننده داشته اند که می بایست ارتشیان مسلمان در ردههای مختلف را نیز بر آن آن افزود.
به هر حال گسترش و وسعت نهضت اسلامی ارتباطات را از لوازم و ملزومات خود قرارداد که در سه بخش یعنی پست و تلگراف و تلفن و به فراخور استعداد و کاربرد خویش نقش ویژه ای ایفا کردند که در این نوشتار به نمونههای کوچکی از آنان اشاره می شود.
الف) پست
ارتباطات از طریق پست یکی از انواع ارتباطات در نهضت اسلامی بود که در زمینه های فراوان نقش خود را ایفا کرد.
1- نامه های امام خمینی (ره)
مکتوبات و نامه های امام خمینی که چه در داخل و چه در خارج از کشور برای علما ارسال می شد بسیار راه گشا بودند از آن جمله به نامههای ایشان به همسر گرامی و همچنین برادر بزرگوار ش مرحوم آیت الله پسندیده و نیز مرحوم حجت الاسلام و المسلمین سید احمد خمینی که بر تداوم نهضت و زنده نگهداشتن آن تاکید می ورزیدند می توان اشاره کرد.
البته بسیاری از این نامه ها توسط ساواک ، ضبط و توقیف و گاهی امحاء شدند.
2- ارسال بیانیه های انقلابی علما و یاران نزدیک امام به مردم
در یکی از اسناد ساواک پس از حادثه حمله رژیم پهلوی به طلاب در دوم فروردین ۱۳۴۲ آمده است:
طبق اطلاع واصله در قم بلافاصله امام جماعات در تهران در منزل آیت الله خوانساری تشکیل و تصمیمات شدیدی برای مبارزه با اقدامات دولت گرفته میشودو این اقدامات عبارت بودند از :اعلام تعطیلی مساجد در ششم فروردین، تکثیر اعلامیه علما، ارسال نامه هایی از طرف آیات عظام بهبهانی، حکیم، خوبی و شاهرودی به عراق، تصمیماتی برای تعطیلی بازار تهران و ارسال تلگرافی خطاب به شیخ شلتوت رئیس دانشگاه الازهر مصر در مورد اهانت و بدرفتاری شدید نسبت به روحانیون ایران(کتاب ۱۵ خرداد نوشته محمد صفحه ۴۷ )
3- ارسال اعلامیه های تسلیت شهادت مردم انقلابی در دوران مبارزه
این تسلیت ها علاوه بر التیام مصیبت خانوادههای شهید داده ،محوریتی برای تداوم نهضت و مبارزه مردم انقلابی علیه رژیم بود.
ب) تلگراف
1-اعلام وفاداری با رهبر
در فروردین ۱۳۴۲ و کشتار روحانیون انقلابی در مدرسه فیضیه علمای اغلب شهرها با دیدن شجاعت امام خمینی در خلال مبارزات تلگرام های متعدد به قم ارسال داشته و اعلام می نمودند که در اجرای اوامر مطاع وی از هیچگونه فداکاری مضایقه نخواهند کرد. (کتاب ۱۵ خرداد نوشته محمد صفحه 54 )
2- تلگراف انقلابی
امام خمینی (ره) در جواب تسلیت آیات عظام تهران تلگرافی فرستاد که در آن مجموعه حرکت های دو ساله اخیر شاه پس از فوت آیت الله العظمی بروجردی را زیر سوال برده و با این جمله که شاه دوستی یعنی ضربه زدن به پیکر قرآن و اسلام ، دوستداران شخص اول مملکت را مخالف اسلام قلمداد کرد. (کتاب ۱۵ خرداد نوشته محمد صفحه ۴6 )
۳ - تلگراف به مراجع
پس از دستگیری امام خمینی (ره) در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و تبعید به ترکیه در سال ۱۳۴۳ علمای سراسر کشور ضمن تعطیلی نماز های جماعت و دروس حوزه های علمیه با ارسال تلگرام هایی به مراجع ، موضوع را محکوم کرده و خواستار برخورد با عوامل این کار زشت و بی حرمتی به آن رهبر بزرگ شدند.
۴- پاسخ قاطع
پس از شهادت سید مصطفی خمینی فرزند ارشد امام خمینی (ره) در نجف اشرف در دوم آبان ۱۳۵۶ و در بحبوحه مجالس یادبود آن شهید عزیز ، یاسر عرفات تلگرام تسلیتی به امام خمینی در نجف مخابره کرد. امام در جواب نوشته بود: درد و محنت من روزی پایان میگیرد که ملت ایران از شر این آدم جائر یعنی شاه فارغ شود.
ج) مخابرات ( تلفن)
نقش مخابرات به عنوان سریع ترین و بی واسطه ترین روش ارتباط از ویژگی های خاص خود بهره مند است و این برتری آن را در نهضت بزرگ مردم ایران جلوه ای خاص می بخشید.
تلفن به عنوان وسیله ای برای رساندن پیام های کوتاه اما موثر و کاربردی بهترین وسیله بود و سال های اوج گیری انقلاب بخصوص سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ این وسیله سریع را میطلبید. در آن زمان ارتباط مخابراتی در یک گوشی تلفن خلاصه میشد که سهل الوصول ترین وسیله ارتباطی بود و در این مجال به برخی از کاربردهای آن اشاره می شود.
۱- ارسال پیام های امام خمینی(ره)
حضرت امام در طول ۱۵ سال تبعید حقوق در کشورهای ترکیه و عراق و فرانسه ، پیام های خود را از راه های مختلف به یاران و دوستان خود می رسانید که در سالهای ۵۶ و ۵۷ و حضور ایشان در نوفل لوشاتو تماس تلفنی بیش از همه مورد التفات قرار گرفت. در این روش یکی از نزدیکان امام متن پیام و دستور ایشان را می خواند و شخص دیگری در ایران از سوی دیگر تلفن آن را ثبت و یا یادداشت می نمود و از این طریق مردم انقلابی در جریان آخرین دستورات رهبر عزیز خود قرار میگرفتند و آن را از طرق مختلفی از جمله تلفن به دیگران می رساندند و ساعتی بعد در تمام کشور یک موضوع خاص حاکم و یک عمل واحد اجرا می شد.
2- وسیله ای برای مبارزه با شایعات رژیم ستم شاهی
سال ۱۳۵۷ به عنوان سال اوج گیری نهضت اسلامی ایران دارای فراز و نشیب ها و حوادث بی شمار و کم نظیری بود که در این عرصه نقش تلفن به عنوان سریع ترین وسیله ارتباطی مثال زدنی است از آن جمله می توان به مصاحبههای رادیویی با رسانههای بیگانه از جمله رادیو بی بی سی اشاره کرد. البته این موضوع به هیچ وجه تأیید مواضع استعماری آن پایگاه سخن پراکنی نبوده و نیست ولی از آن جا که نیروهای انقلابی وسیله ای برای پاسخ به شایعات رژیم نداشتند رادیو بی بی سی به عنوان پر شنونده ترین رادیو وسیلهای خوب و فراگیر به حساب می آمد.
اعلام آخرین اخبار، تصدیق حقایق و تکذیب اخبار و شایعاتی که توسط رژیم ستم شاهی تولید و منتشر میشد از جمله محورهای این گفتگو ها بود تا مردم در جریان آخرین تحولات و اخبار نهضت اسلامی از زبان بزرگان آن قرار گیرند و فریب چهره به ظاهر صلح جوی رژیم جنایتکار پهلوی را نخورند از آن جمله میتوان به حادثه زلزله طبس اشاره کرد که به فرمان امام خمینی (ره) مردم مسلمان ایران به یاری آسیب دیدگان زلزله شتافتند ولی رژیم پهلوی ادعا کرد عوامل حکومت به کمک آنان رفته اند و گفت و گوی رهبران نهضت با رادیو بیبیسی این فریب را برملا کرد و نقشه رژیم را نقش بر آب ساخت.
شهید دکتر محمد علی رهنمون در حادثه زلزله طبس همراه با اولین گروه امداد و کمک رسانی که به دستور شهید محراب آیت الله شهید صدوقی تشکیل شده بود به یاری زلزله زدگان شتافت و در آن جا با روحانیون مبارزی همچون حضرت آیت الله خامنه ای( مقام معظم رهبری) و واعظ طبسی و محمدعلی صدوقی امام جمعه یزد و شهید سید عبدالکریم هاشمی نژاد به امداد آسیب دیدگان پرداخت.
رژیم سفاک پهلوی در آن حادثه تمامی کمک ها را به خود نسبت میداد ولی شهید محمد علی رهنمون در گفت و گویی که با رادیو بی بی سی انجام داد این حیله را فاش کرد و اظهار نمود که این تشکیلات توسط نیروهای انقلابی به دستور حضرت امام خمینی و زیر نظر روحانیت مبارز برپا شده و مردم مسلمان و انقلابی مخارج آن را تأمین کرده و اعضای امدادرسانی آن را دانشجویان مسلمان دانشگاه ها و مردم مومن تشکیل می دهد( کتاب بیکرانه ها یادواره سرداران شهید استان تهران – ص 429)
3- انتقال شعار های انقلابی به شهرهای مختلف
مردم مسلمان و انقلابی ایران که در تظاهرات خواسته ها و مطالب خود را در قالب شعارها اعلام میکردند. روز به روز به شعارهای متنوعی که برخی از آنها برگرفته از وقایع آن روزها و واکنش مردم به آنها بود نیاز داشتند تا تمام شهرها با یک شعار واحد با رژیم اتمام حجت کنند و به فریبکاری های رژیم پاسخ دهند.
در اینجا بود که باز هم نقش تلفن برجسته می شد و می دیدیم که شعارهای جدید از مرکز کشور یعنی تهران و شهرهای پیشتاز همانند قم به شهرستانهای کوچک تر و دورتر می رسید و در روزها و یا ساعتی بعد آن شعار در بین مردم پخش می شد و سراسر شهرها آن را فریاد می کردند که همین هم صدایی و هماهنگی نیروهای انقلابی در سراسر کشور موجب حیرت و وحشت رژیم گردید.
4-تبادل آخرین اطلاعات و اخبار از وضعیت شهرها و مرکز کشور
شتاب نهضت اسلامی و فراگیری آن تسریع در انتقال اخبار وقایع و رویدادهای جاری در تهران و شهرهای مختلف را الزامی میکرد تا از اجرای نقشه های رژیم در شهرهای دیگر جلوگیری گردد و در این عرصه باز هم نقش تلفن نمود بیشتری مییافت و چهبسا با یک تلفن از کشتاری جلوگیری می شد و یا ضربه ای در پیکره لرزان رژیم پهلوی وارد می گردید.
5-در آستانه ورود امام خمینی (ره)
شاه رفت و امام تصمیم گرفتند به ایران بیایند. در ایران تقریباً همه مخالف سفر بودند یعنی می ترسیدند و می گفتند زود است. حق هم داشتند بترسند . انقلاب بود و امام اگر خدای نکرده طوری می شد چه میشد .تلفن پشت تلفن که داستان را به امام بگو من هم می گفتم اما امام تصمیم شان را گرفته بودند. (مرحوم حجت الاسلام والمسلمین سید احمد خمینی از کتاب دلیل آفتاب ص 79)
برای هماهنگی مراسم استقبال از حضرت امام در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ آقای مطهری فرمودند اول فکر محلی باشیم بعد هم کمیته استقبال را تشکیل دهیم. تلفن کردیم به مرحوم شهید بهشتی که ایشان هم بیایند.(خاطرات شهید فضل الله محلاتی ص 106)
یک روز صبح بعد از اذان من در منزل در حال استراحت کردن بودم که تلفن زنگ زد. مرحوم مطهری بود و گفتند دیشب حاج احمد آقا تلفن کردند و گفتند که امام تصمیم دارند بیایند ایران. شما رفقا را خبر کنید و به منزل من بیایید. من به بعضی از دوستان تلفن کردم و رفتیم منزل آقای مطهری.( کتاب شهید فضل الله محلاتی – ص106)
6- روز ورود امام خمینی(ره)
روز ورود امام خمینی (ره) پس از آن که از بهشت زهرا خارج شدیم من بودم و امام و سید احمد آقا. احمد آقا به کمیته استقبال زنگ زد و گفت حسین آقا را بگویید بیاید و تلفن را بردارد. آمد و احمد آقا از خوف این که ممکن است تلفن در کنترل ساواک باشد به او گفت ما منزل کسی هستیم که در بهشت زهرا بغل تو ایستاده بود. سه ربعی نگذشته بود که آنها آمدند و من به منزل رفتم( از خاطرات حجت الاسلام علی اکبر ناطق نوری ص160 )
7- خبر رسانی به انقلابیون
خبر دستگیری امام خمینی (ره) در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ به مقامات روحانی ملی و سیاسی پایتخت رسید. ساعتی بعد این خبر در سراسر تهران مثل بمب صدا کرد و توده های مسلمان از خانه ها بیرون ریختند. مغازه ها تعطیل شد و دانشجویان کلاس های خود را ترک گفته و در محوطه دانشگاه به تظاهرات پرداختند و با فریاد" خمینی را آزاد کنید" به خیابان ها ریختند( کتاب ۱۵ خرداد نوشته محمد حنیف ص71)
انقلابیونی که در ارتش رژیم بودند بر اساس دستور رهبران نهضت ، جهت اطلاع رسانی قضایا و اخبار داخلی ارتش با استفاده از مخابرات و خط تلفن اخبار و اطلاعات خود را انقلابیون میرساندند تا با توجه به آن اطلاعات ،به موقع تدبیری اندیشیده شود.
این روش بارها حیله های متعدد رژیم را برملا کرد و حیرت ساواک را باعث گردید و چه بسا فتنه هایی که با یک ارتباط تلفنی، شکست خورد که برای نمونه خاطره زیر را یادآور می شود: نقشه کشتار مردم توسط تیمسار بدره ای و نشاط طراحی شد و قرار شد فردا یعنی ۲۱ بهمن ۱۳۵۷ تعدادی تانک به خیابان ها اعزام شود و به خدمه تانک ها دستور داده شود که به هیچ جنبنده ای رحم نکنند و هر کس را که تکبیر می گوید بزنند و در کنار آن گلوله باران مقر امام خمینی و دانشگاه تهران .
شهید یوسف کلاهدوز با دریافت این خبر در پی راه حلی بود تا آنکه چیزی به فکرش رسید. به جای یکی از افسران پادگان ایستاد و توانست خودش را به اتاق تیمسار برساند و دریافت که نقشه ها همان است که شنیده بود. با قطع بودن تلفن های پادگان تحت کنترل بودن آنها او چاره ای نداشت جز آنکه به بهانه سرکشی پیرامون پادگان خود را به یک تلفن عمومی بیرون از پادگان برساند. وقتی از پادگان خارج شد مردم را دید که در رفت و آمد هستند. شهید کلاهدوز باید میرفت و به گونه ای خبر را به انقلابیون می رساند. باجه تلفنی پیدا کرد. داخل شد. با وسواس اطراف را پایید و گوشی را برداشت. خبر را به انقلابیون رساند و با عجله خداحافظی کرد و گوشی را گذاشت. از باجه خارج شد (روزنامه کیهان 25/9/1377-ص 14)
---------------
این نوشته نگاهی گذرا به برخی از خدمات ارتباطی در دوران مبارزه مردم مسلمان تا پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی مان داشت.
باشد که ادای دینی بوده باشد به آن همه ایثار و فداکاری و فتح بابی جهت پژوهشی بیشتر و عمیق تر در این باره.
-------------
حبیب حبیب پور: کارشناس سازمان فناوری اطلاعات