فضای مجازی؛ پیش‌ران یا مانع توسعه؟

ارتباطات و خدمات ارتباطی، از حیاتی ترین و پایه‌ای ترین خدمات هر جامعه ای محسوب می شود. از هزاران سال پیش و به طور خاص، از زمان هخامنشیان که برای اولین بار در جهان، ارتباطات سازماندهی شده و در قالب «پست» در خدمت عموم ساکنین قلمرو پهناور این امپراطوری قرار گرفت، زیرساخت های مختلف ارتباطات نه تنها محدود نشده، بلکه هم از لحاظ نوع و هم گستره‌ی پوشش، توسعه یافته است.

قطعا این تحول مستلزم عبور از یک دوره گذار است که لاجرم با نوعی درهم‌ریزی اخلاق و ارزشهای اجتماعی همراه می‌شود.

این دوره گذار را باید طی کرد تا به سر منزل مقصود که همانا شفافیت تام در همه عرصه های اجتماعی و سیاسی و فرهنگی و اقتصادی و بالتبع آن سلامت جامعه خواهد بود رسید .

باید تحمل کنیم ، همانگونه که تحمل کردیم تا پست های جهان به هم متصل شده و پست بین الملل شکل گرفته و قواعد و قوانین آن مستقر شود.

هیچ ساخته بشری نیست که یکسره منفعت یا یکسره زیان آور باشد. همه ساخته‌های بشری هم منفعت دارند هم زیان؛ ولی در برخی منافع بیشتر است و در برخی زیان‌ها.

به همین ترتیب اینترنت و فناوری اطلاعات و ارتباطات و فضای مجازی که معمولا مفیدند ولی در مواردی هم پیامدهای منفی دارند یا سوء استفاده‌هایی از آنها می‌شود.

مردم‌سالاری و فضای مجازی هم از دستاوردهای شگرف بشری است که منافع و کارکردهای مفید و شگفتی‌آوری دارند؛ اما البته در آغاز که در هر کشوری وارد می‌شوند پیامدهای منفی نیز دارند. ما پیامدهای منفی دموکراسی و فضای مجازی را در کشور خودمان بسیار حس کرده‌ایم اما نباید که یکسره آنها را زیر سوال ببریم و تخریب یا متوقف‌شان کنیم.

باید تمرین کنیم که از آنها بهتر استفاده کنیم و البته همیشه بیماردلانی هستند که از اتومبیل، دوربین، دارو، پول و اینترنت هم سوء ‌استفاده می‌کنند که باید تحمل کرد تا ابزارها یا راهکارهایی برای مدیریت این سوء رفتارها پیدا شود.

ما اکنون دقیقا در میانه دوره گذاریم و البته باید سوء استفاده‌ها و کارکردهای غلط و آسیب‌های احتمالی این را تحمل کنیم و بکوشیم بدون بستن راه استفاده از این امکانات و فرصت‌ها، راهکارهای کاهش آسیب‌های آنها را بیابیم و نیز به تدریج الگوهای رفتاری و فرهنگی خود را اصلاح کنیم.

توسعه یک فرایند ذره‌ای و تدریجی و بلندمدت و پرهزینه است. توسعه با معجزه رخ نمی‌د‌هد. هزینه‌های توسعه، همین تحمل‌ها و آسیب‌های گذرا است. جوامعی که نتوانند این دوره گذار را تحمل کنند، قابلیت‌های دنیای مجازی را از دست می‌دهند و این یعنی فرصت‌های خود، و در واقع فرصت‌‌های نسل‌های آینده را می‌سوزانند.

به اشاره ای که به مردم‌سالاری شد باز میگردم و از گلستان نهج البلاغه بهره ای می گیرم.

خطبه ۳۴ نهج البلاغه در مورد وظایف متقابل حکومت و مردم به تفصیل ، اشاره و ارشاد کرده است

در این خطبه امام علی(علیه السلام) خطاب به مردم میفرماید: “أَیُّهَا النَّاسُ! إِنَّ لِی عَلَیْکُمْ حَقّاً، وَلَکُمْ عَلَیَّ حَقٌّ” من به گردن شما حقی دارم و شما هم به گردن من حقی دارید (و اینطور نیست که حق یک طرفه باشد).

“فَأَمَّا حَقُّکُمْ عَلَیَّ: فَالنَّصِیحَةُ لَکُمْ” حق شما به گردن من این است که مصلحت های شما را بگویم، (در برنامه‌های اقتصادی، فرهنگی، زندگی و دفاع که پس از مشورت بزرگان، عالمان و متخصصان و آنچه که مصلحت شماست به شما بگویم).

همچنین تامین منابع و منافع اقتصادی مردم می فرمایند:

“وَتَوْفِیرُ فَیْئِکُم ْعَلَیْکُمْ” یعنی من در برنامه‌های اقتصادی باید آنچه که خدا از معادن، اموال، امکانات انسانی و مادی به ما عطا کرده را نه تنها ضایع نکنم بلکه در فراوان شدن و در دسترس بودن آنها توفیق بیشتری بیابم. در اینجا باید توجه کنیم که حضرت علی(ع) نمی‌فرماید آنچه هست برایتان خرج کنم بلکه تأکید می‌کند باید سرمایه‌های کوچک را بزرگ کنم و معادن را خرج نکنم و آنها را برای آینده شما سرمایه گذاری کنم تا از نظر مالی نیازی پیدا نکنید چرا که نیاز، انسان را حقیر و به کفر نزدیک می‌کند.

آن حضرت سومین برنامه و وظیفه حاکم را ارتقای سطح فرهنگی مردم می دانند “وَتَعْلِیمُکُمْ کَیْلا تَجْهَلُوا وَ تَأْدِیبُکُمْ کَیْما تَعْلَمُوا”

بر این اساس، حاکمیت ما چنانچه در مسیر ایشان قدم بردارد، می بایست در آگاهی رسانی در خصوص حقوق مردم، خیرخواهی و مصلحت اندیشی برای ایشان و تلاش برای شکوفایی اقتصادی و دانش افزایی تلاش کند.

در عصر ارتباطات و در مواجهه با شبکه‌های اجتماعی نیز وضعیت ما از این اصل کلی مستثنی نبوده و چنانچه بر این مبانی پیش برویم، از پس مدیریت صحیح این برهه و مقتضیات آن نیز بر خواهیم آمد.