اخبار

عبدالرضا انصاری‌آملی:

فناوری فضایی مدیریت ریسک را جایگزین مدیریت بحران می‌کند / ماهواره‌ها پیش‌بینی و مدیریت خشکسالی را تسهیل کرده‌اند

فناوری فضایی مدیریت ریسک را جایگزین مدیریت بحران می‌کند / ماهواره‌ها پیش‌بینی و مدیریت خشکسالی را تسهیل کرده‌اند
آرمان ملی: روند فزاینده خسارات ناشی از خشکسالی طی دهه‌های اخیر، به‌دلیل تمرکز بیش از حد جامعه جهانی بر مدیریت پس از وقوع بلایا (مدیریت بحران)‌ نسبت به مدیریت پیش از آن (مدیریت ریسک) بیشتر شده است. اما طی سال های اخیر، محققان علوم فضا و ماهواره به‌منظور کاهش عواقب ناشی از بلایا، به روش‌های کنترل و مدیریت بلایا پیش از وقوع روی آورده‌اند. این استراتژی لازم است تا هر چه سریع‌تر توسط کشور ما نیز دنبال شود. امروزه فناوری‌های نوین فضایی مانند سنجش از دور و سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی، نقش قابل‌توجهی در مدیریت ریسک بلایا ایفا می‌کنند. در این زمینه با عبدالرضا انصاری‌آملی، کارشناس حوزه مدیریت خشکسالی که در اداره کل سنجش از دور سازمان فضایی ایران فعالیت دارد، گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.
مدیریت مخاطرات طبیعی یکی از کاربردهای فناوری فضایی و سنجش از دور به حساب می‌آید. نحوه به کارگیری علوم فضایی و ماهواره‌ای در مدیریت مخاطرات چگونه است؟ 
یکی از مهم‌ترین کاربردهای فناوری فضایی مدیریت مخاطرات طبیعی به حساب می‌آید. با توجه به اینکه ایران از لحاظ اقلیمی در معرض بسیاری از مخاطرات طبیعی، زمین‌شناسی و ژئوپلتیکی قرار دارد، فناوری سنجش از دور می‌تواند جایگاه بسیار مهمی داشته باشد در مدیریت این مخاطرات داشته باشد. بر این اساس بهتر است بحث را با ارائه آمار آغاز کرد. طبق گزارش سازمان ملل، ایران از لحاظ وقوع مخاطرات طبیعی جزو 10 کشور اول جهان و چهار کشور اول آسیا به حساب می‌آید. 

 

از لحاظ تعداد مخاطرات چطور؟ درمجموع چه مخاطراتی طبعیت ایران را تهدید می‌کند؟
از میان 40 مخاطره‌ای که در سازمان ملل در سطح بین‌المللی تعریف شده، 31 مخاطره در ایران اتفاق می‌افتد که مهم‌ترین این مخاطرات عبارتند از زلزله، سیل، خشکسالی، طوفان، صاعقه، سرمازدگی، بهمن، فرونشست زمین، آتش‌سوزی و گرد و غبار. همچنین آلودگی آب‌و‌هوا و محیط‌زیست، آبفا، بیماری‌های نباتی و سایر موارد که در اینجا لزومی به ذکر آن نیست. حالا اکنون بنا به تخصص بنده، بهتر است بر موضوع خشکسالی و ارتباط آن با موضوع سنجش از دور متمرکز شویم. اگر خشکسالی‌های 60 اخیر در ایران را بررسی کنیم، متوجه می‌شویم که به‌طور متوسط، هر 10 سال، یک خشکسالی نسبتا شدید در ایران رخ می‌دهد که شدیدترین آن به سال‌های 1377 تا 1380 بازمی‌گردد. طی‌ سال‌های مذکور خسارتی معادل 5/7 میلیون دلار به کشور وارد شد؛ 800هزار راس دام تلف شدند و 80 درصد از محصولات غلات از بین رفت. چنین آماری فقط مربوط به ایران نیست و در سطح بین‌المللی هم اوضاع به همین ترتیب است و این امر نشان می‌دهد که یک جای کار می‌لنگد که در اینجا فناوری سنجش از دور وارد عمل می‌شود. 

 

به چه نحوی این مخاطرات مدیریت می‌شود؟ سیستم فناوری فضایی صرفا بعد از حادثه به کار می‌آید یا در بعد پیشگیری هم کارایی دارد؟
مدیریت مخاطرات دارای دو فاز است؛ فاز مدیریت ریسک و فاز مدیریت بحران. مدیریت ریسک عموما شامل فعالیت‌هایی می‌شود که ما قبل از وقوع یک مخاطره انجام می‌دهیم. مدیریت بحران شامل فعالیت‌هایی می‌شود که بعد از وقوع اجرا می‌شود. علت اصلی اینکه طی این سال‌ها، میزان خسارات مخاطرات بیشتر از دفعات قبل بود، این است که ما روی مدیریت بحران تمرکز کرده‌ایم که این روشی اشتباه است. جامعه جهانی هم این را دریافته و بیشتر روی مدیریت ریسک مخاطرات که همان بعد پیشگیری را شامل می‌شود، تمرکز می‌کند. بنابراین به این نتیجه می‌رسیم که مدیریت ریسک اهمیت بیشتری نسبت به مدیریت بحران دارد. 

 

سازمان فضایی ایران برای تمرکز روی مدیریت ریسک چه اقداماتی انجام داده است؟
در این زمینه به چند مثال در حوزه خشکسالی بسنده می‌کنیم. اعمال روش آبیاری مناسب به‌جای پرداختن به روش آبیاری سنتی که راندمان بسیار پایینی دارد یکی از این نمونه‌هاست. با استفاده از فناوری فضایی ما می‌توانیم از سیستم آبیاری‌های تحت فشار استفاده کنیم که میزان مصرف آب را به میزان بسیار زیادی در بخش کشاورزی کاهش می‌دهد. همچنین اولویت‌بندی مناطق مختلف به‌منظور اجرای برنامه‌های مدیریت ریسک یکی از مواردی است که می‌توان برای آن در فاز مدیریت ریسک برنامه‌ریزی انجام داد. 

 

در این زمینه چه مشکلاتی وجود دارد؟ 
مواردی وجود دارد که به دلیل ویژگی‌های ذاتی خشکسالی، مدیریت آن را اساسا دچار مشکل می‌کند. چراکه خشکسالی اساسا با سایر مخاطرات تفاوت دارد. به عنوان مثال ما یک‌سری تعاریف تحت عنوان تعاریف مفهومی داریم که می‌توان در دیکشنری‌ها و فرهنگ لغات پیدا کرد. این تعاریف، تعاریف کلی هستند. به‌عنوان مثال از فقدان بارش در یک دوره مشخص به‌عنوان خشکسالی نام برده می‌شود؛ درحالی‌که این فقدان بارش ممکن است در جاهای مختلف تفاوت داشته باشد. همچنین «دوره‌»هایی که به آن اشاره می‌شود، مبهم است. بنابراین نیاز داریم که تعاریف دیگری از خشکسالی ارائه دهیم. نمونه‌های دیگری از تعاریف خشکسالی عبارتند از تعاریف عملیاتی. اینها تعاریفی هستند که به ما کمک می‌کنند تا بتوانیم در فاز اجرایی از آن استفاده کنیم. در این تعاریف هم پارامترها و فاکتورهایی وجود دارند که باید کمّی شوند. در این زمینه می‌توان به زمان آغاز یا خاتمه یک مخاطره اشاره کرد. تواتر وقوع یا فرکانس آن، یعنی تعداد دفعاتی که در گذشته در یک محل خاص اتفاق افتاده‌اند. بزرگی نیز از اهم موضوعات است که در زلزله معادل آن ریشتر است. ما نیاز داریم که این موارد را کمّی کنیم. البته تمام مشکلات از بین نمی‌رود. زیرا تعیین زمان آغاز خشکسالی بسیار مشکل است. خشکسالی از مکانی به مکان دیگر و از زمانی به زمان دیگر تفاوت دارد. این تعاریف کمّی هم نمی‌توانند به صورت یک تعریف واحد درآیند و ناچارا خشکسالی را باید براساس حوزه تاثیر تعریف کرد. 

 

آیا دسته‌بندی خاصی در این زمینه وجود ندارد؟
محققان خشکسالی را به چهار حوزه طبقه‌بندی کرده‌اند که شامل خشکسالی هواشناسی، خشکسالی کشاورزی، خشکسالی ایدئولوژی و خشکسالی اقتصادی می‌شود. خشکسالی هواشناسی با افت میزان بارش شروع می‌شود و پس از مدتی ما خشکسالی کشاورزی را خواهیم داشت که کسر رطوبت خاک در مزارع را در پی دارد. بدین ترتیب و به مرور زمان بعد از چند سال شاهد کاهش آب‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی می‌شویم که به این فاز، خشکسالی ایدئولوژیک می‌گویند. فارغ از این سه نوع خشکسالی، انواع دیگری از خشکسالی هم داریم که به فاکتورهای اقتصادی، اجتماعی مربوط می‌شوند. حتی اگر هیچ‌کدام از این خشکسالی‌های هواشناسی، کشاورزی و ایدئولوژیک را اتفاق نیفتد و بارندگی، رطوبت خاک و دسترسی به آب‌های سطحی به‌میزان کافی باشد، به دلیل افزایش جمعیت و رشد تقاضا در یک محل یا کشور دچار نوعی از خشکسالی می‌شویم که به شکل سنتی به آن قحطی می‌گویند. اینها تقسیم‌بندی‌های خشکسالی بود و تا حدودی می‌تواند به ما کمک بکند تا خشکسالی را بهتر مدیریت کنیم. 

 

به تفاوت ذاتی خشکسالی با مخاطرات دیگر اشاره کردید. چه تفاوتی بین آنها وجود دارد؟
به دلیل مشکلات عمده دیگر که به ویژگی‌های ذاتی خشکسالی مربوط می‌شود، باز هم مدیریت خشکسالی با مشکل مواجه می‌شود. در این زمینه می‌توان به وسعت تاثیر اشاره کرد. اگر خشکسالی را با دو مخاطره دیگر نظیر سیل و زلزله مقایسه کنیم، متوجه می‌شویم که وسعت تاثیر خشکسالی نامحدود است و می‌تواند در مقیاس ملی، منطقه‌ای و حتی قاره‌ای اتفاق بیفتد؛ اما منطقه تحت تاثیر سیل و زلزله عمدتا محلی است. علاوه بر این، زلزله در اطراف گسل‌ها اتفاق می‌افتد و سیل در بستر رودخانه و حریم رودخانه؛ اما خشکسالی ممکن است در هر منطقه‌ای رخ دهد. زمان آغاز خشکسالی اصلا مشخص نیست و نمی‌توان پایان آن را هم پیش‌بینی کرد. در مقابل، سیل و زلزله اصطلاحا تندآغاز هستند. آغاز و پایانشان آنی است. همچنین سیل و زلزله خسارات جانی و مالی مشخصی دارند، اما خشکسالی عموما به‌طور مستقیم نه خسارات فیزیکی وارد می‌کند و نه خسارات و تلفات جانی. ویژگی دیگری که خشکسالی دارد که در هیچکدام از دیگر مخاطرات مشاهده نمی‌شود، اصطلاحا گفته می‌شود که عواقب خشکسالی خزنده است. یعنی بسیار کریپی است و طی زمان خود را نشان می‌دهد. حتی ممکن است چندین سال پس از پایان تمام این خشکسالی‌ها ما همچنان عواقب خشکسالی را در بعضی از جنبه‌های اقتصادی و اجتماعی ببینیم. این پارامترها و این ویژگی‌ها باعث می‌شود که ما در مدیریت خشکسالی نسبت به سایر مخاطرات دچار مشکل شویم.

 

ممکن است بارشی وجود داشته باشد، اما دوره خشکسالی هم آغاز شده باشد؟ 
یکی از اشکالات خشکسالی این است که چالش‌هایی بین سازمان هواشناسی و وزارت کشاورزی به وجود می‌آورد. نه در ایران، بلکه در سطح بین‌المللی. طبق تعریف سازمان هواشناسی زمانی خشکسالی نداریم که میزان بارش کافی و از میانگین بلندمدت بالاتر باشد. اما وزارت کشاورزی ممکن است به‌رغم بارش‌ها از دوره خشکسالی سخن به میان بیاورد. زیرا در کشاورزی میزان بارش اهمیتی ندارد، بلکه توزیع زمانی بارش مهم شمرده می‌شود. عموم کشاورزان در ابتدای فصل کاشت نیاز به بارندگی دارند و نه در انتهای فصل کاشت. اگر چند سال پی در پی بارندگی در انتهای فصل کاشت اتفاق بیفتد، به‌رغم اینکه نوع خشکسالی هواشناسی نداریم، اما ممکن است با خشکسالی کشاورزی مواجه باشیم. این مورد را هم بر مشکلات قبلی باید افزود. 

برای غلبه بر این مشکلات چه باید کرد؟

 اگر بتوان فاکتورهای مورد اشاره کمّی کرد، آنگاه می‌توان مدیریت خشکسالی را  سرعت بخشید. 

 

چگونه این فاکتورها کمّی می‌شوند؟
تکنولوژی به ما کمک می‌کند که فاکتورها را کمّی کنیم. یکی از تکنولوژی‌هایی که طی دهه‌های اخیر بسیار موثر واقع شده، به فناوری فضایی مربوط می‌شود. ازجمله مهم‌ترین تکنولوژی‌های فضایی، فناوری سنجش از دور، اطلاعات جغرافیایی و فناوری تصویربرداری ماهواره‌ای هستند که به ما کمک می‌کنند بتوانیم این موارد را کمّی کنیم. با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای می‌توان تراکم پوشش گیاهی و رطوبت خاک را اندازه‌گیری کرد. از طریق تصاویر ماهواره‌ای می‌توان فاکتورهای مرتبط با خشکسالی را مشخص و نقشه‌های پهنه‌بندی ریسک خشکسالی را تهیه کرد. سه حوزه در تهیه نقشه‌های ریسک خشکسالی بسیار اهمیت دارد. فاز «هَزر اسِسمنت» یا بررسی مخاطره یکی از آنهاست. در فاز بررسی مخاطره تعداد دفعاتی که یک مخاطره طی دهه‌های اخیر در یک منطقه خاص و با یک شدت خاص اتفاق افتاده، تعیین می‌شود. در اینجا نیاز به یک معیار و یک شاخص داریم. این شاخص می‌تواند شاخص اقلیمی یا شاخص تصویر ماهواره‌ای باشد. در مورد شاخص تصویر ماهواره‌ای می‌توان پوشش گیاهی را با ترکیب باندهای مختلف ماهواره استخراج کرد. «آسیب‌پذیری» فاکتور دیگری است که اهمیت دارد. سنجش از دور می‌تواند به ما در تهیه بعضی فاکتورهای مربوط به آسیب‌پذیری کمک کند. این فاکتورها عموما فیزیکی یا زیست‌محیطی هستند. مورد سوم، «عناصر در معرض خطر» است. برای مثال ساخت و ساز در حریم رودخانه یک کار اشتباه به حساب می‌آید، چراکه مردم در معرض سیل قرار می‌گیرند. در مورد زلزله ساخت‌و‌ساز در اطراف گسل‌ها به همین ترتیب. 

 

در زمینه خشکسالی عناصر در معرض خطر چگونه شناخته می‌شوند؟
در مورد خشکسالی تراکم جمعیت جزو عناصر در معرض خطر شناخته می‌شود. یا اینکه در فاز کشاورزی می‌توانیم درصد زمین‌های تحت کشت آبی را به‌عنوان یکی از فاکتورهای در معرض خطر در نظر بگیریم. اگر همه این موارد را کمّی کنیم یا اینکه نقشه‌های پهنه‌بندی هر کدام از این پارامترها را در سه فاز مورد اشاره بررسی کنیم، درنهایت نقشه ریسک تهیه می‌شود. به صورت بصری راحت می‌توانیم با داشتن یک نقشه بفهمیم که مثلا امسال در استان سیستان و بلوچستان نسبت به استان کرمان بیشتر خسارت دیده یا برعکس. اینها را با یک نگاه می‌توانیم بررسی کنیم. تا اینجای کار سنجش از دور کارش انجام شده و بعد یکسری راهکار به مدیران ارشد کشور ارائه می‌شود. مثلا ستاد مدیریت بحران وزارت کشور بررسی می‌کند و با توجه به اینکه کدام منطقه از همه بیشتر آسیب دیده می‌تواند در ارتباط با اختصاص بودجه به آن مناطق تصمیم‌گیری کند. این یکی از فاکتورهای مهم و کاربردهای مهم تهیه نقشه‌های ریسک خشکسالی با استفاده از فناوری سنجش از دور و سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی است.

 

نحوه ترویج و اطلاع‌رسانی این علوم و فناوری‌ها چه به سازمان هواشناسی و وزارت کشاورزی و چه به عموم جامعه به چه صورت است؟ آیا به این موضوع توجه می‌شود؟
خود سازمان فضایی در حوزه‌های مختلف، به‌ویژه در ارتباط با خشکسالی در زمینه ترویج و آموزش مناسب عمل کرده است. به‌عنوان مثال یک‌سری دوره‌های آموزشی در سطح داخل حتی در سطح بین‌المللی در ارتباط با تهیه نقشه‌های ریسک خشکسالی با استفاده از فناوری‌های فضایی برگزار می‌شود. 
 
۲ فروردین ۱۳۹۹ ۱۳:۱۶
تعداد بازدید : ۱۵۹

اظهارنظر

تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید