از مجموع گفته‌ها و نوشته‌های آن فصل چنین بر می‌آمد که صنعت نشر رومیزی ایران اگر نگوییم دچار افول که دچار رکورد شده است. همین موضوع، دستمایه‌ای شد برای مقاله‌ای تحت عنوان "کسب و کاری که دیگر نیست" که در شماره 43 ماهنامه (ویژه‌نامه آفیس) منتشر گردید و در آن به نرم‌افزارهای نشر رومیزی شاخص ایرانی از جمله زرنگار پرداخته شد. با درج این مقاله، انتقاداتی از جانب شرکت سینا به ماهنامه وارد آمد که در شماره‌های بعدی به رویت خوانندگان رسید. ولیکن همان انتقاد‌ها و گلایه‌ها فرصت مغتنمی را به دست داد تا گفتگویی داشته باشیم با کسانی که هنوز پرچمدار زرنگار هستند و براین اعتقادند که "کسب و کاری هنوز هست و برمدار زرنگار می‌گردد." این را آقای مهندس کربلایی محمد برنامه‌نویس اصلی زرنگار و از اعضای اصلی شرکت سینا، می‌گوید. خوب برای آن‌که مقدمه از این طولانی‌تر نشود، جمله‌ای را از نامه یکی از خوانندگان ماهنامه نقل می‌کنم و شما را به خواندن این گفتگو با آقای علیرضا کربلایی محمد و حسن نژادی از مؤسسه فرهنگی نرم‌افزاری سینا دعوت می‌نمایم. "از وقتی که من با کامپیوتر آشنا شدم و کامپیوتر را دیدم با word آشنا شدم و تبلیغاتش را در مجلات کامپیوتری دیدم، به نظر من شرکت مایکروسافت با تبلیغات و حوصله زیاد توانست نرم‌افزار word را جا بیندازد. شرکت سینا هم خیلی بی‌انصاف هست که یک شبه می‌خواهد ره صدساله مایکروسافت را برود. من اولین‌بار نام زرنگار را در مجله شما دیدم و خواندم، تعجب کردم که در ایران چنین نرم‌افزاری تولید می‌شود ... من با بیشتر همکلاسی‌هایم که صحبت کردم حتی نام زرنگار را هم نشنیده بودند..."

شبکه:  نامه‌ای که بخشی از آن را خواندم و اصل آن نیز در آرشیو ماهنامه موجود است، نشان‌دهنده دیدگاه بخشی از جامعه کاربران کامپیوتر ایران است. بخشی از کاربران که نسل جوان‌تر را شامل می‌شوند و البته قسمت مهمی از کاربران هستند. خاطرم هست که زمانی شرکت سینا تبلیغی داشت با عنوان "ده سال برفراز قله نرم‌افزار" و نرم‌افزار ایرانی با نام زرنگار عجین بود. ولی کاربرانی که با ویندوز بزرگ شده‌اند و با word کار کرده‌اند و اصلاً در روزگار Dos سیاه سفید نبوده‌اند که بدانند فارسی نوشتن در محیط کامپیوتر چه کار دشواری بوده و تولید زرنگار در آن زمان چه کار بزرگی محسوب می‌شده است، از زرنگار بی‌خبر هستند. این مقدمه را از این جهت گفتم که بدانیم جامعه کاربران فعلی با کاربران سال‌های دور به کلی متفاوت است.

کربلایی‌محمد: بله. خوب همانگونه که گفتید، انگیزه انجام این مصاحبه، بیشتر برمی‌گردد به همان مطلب "کسب و کاری که دیگر نیست".   من  برای  بازتر شدن بحث، ابتدا از شرکت سینا شروع می‌کنم. در طی شاید 18 - 17 سالی که سینا کار کرده، کمتر تبلیغاتی را برای خودش انجام داده و تبلیغات آن در حد ناچیز بوده است. سیاست اصلی کاری آن بوده که خود محصول خودش را تبلیغ کند.  یعنی چون معتقدم که بیشترین حجم تبلیغات را صحبت‌های نادرست یا گمراه‌کننده یا غیرواقعی تشکیل می‌دهند، با انجام تبلیغات گسترده و فقط برای انجام فروش بیشتر مخالف هستم. برای همین هم شاید عده‌ای از کاربران  کامپیوتر هرگز نام زرنگار را نشنیده باشند.

اما از سابقه شرکت سینا هم بگویم.  شرکت سینا یک بار تا مرز انحلال کامل پیش رفت، ولیکن مجموعه‌ای که شما الان در آن حضور دارید، یعنی مؤسسه فرهنگی نرم‌افزاری سینا، آن را نجات داد.  یکی از دلایل ضربه خوردن شرکت سینا،  مساله مهاجرت متخصصان و برخی مدیران شرکت بود که باعث شد اساس و بدنه شرکت دچار اضمحلال گردد.

?حدود چه سالی این اتفاق افتاد؟
‌?‌سال‌های 76-1375 بود که این موضوع اتفاق افتاد. بنده هم در حدود دو سه سالی تنها بودم و به تنهایی با مشکلات روبرو ‌شدم. یعنی به سامان رساندن کارهای شرکت و پرداخت دستمزد به افراد باقیمانده و شروع کارهای جدید در زمینه ارایه خدمات اینترنت و ایمیل در این زمان انجام ‌شد. به هر حال کلیت انجام این کارها و نجات شرکت سینا به نظرم توسط افراد این مؤسسه انجام شد و بیشتر هم به نیت کار معنوی آن بود والا سود مادی برایمان نداشته است و شما می‌دانید که سرمایه فعلی در هر زمینه دیگری که به کار انداخته شود، از قبیل تولید چیپس و پفک و کیک و چیزهای مثل این و یا انواع خرید و فروش‌ها، سودآوری بسیار بیشتری دارد.
 
اما یکی دیگر از اعتراضات من به جمله‌ای است که شما از آقای دکتر صنعتی نقل کرده‌اید و گفته‌اید که زرنگار مغلوب word شد. خواندن این مطلب برای بنده که مدعی نرم‌افزار هستم بسیار سنگین آمد. در سال 75-74 که ویندوز 1/3 و word6 آمده بود و نرم‌افزار بسیار ضعیفی بود، چگونه ممکن است زرنگار قدرتمند تسلیم آن شود.  چگونه می‌توان پذیرفت که نرم‌افزار Word آن هم نسخه‌ 6 توانسته باشد زرنگار را شکست دهد؟ آیا بهتر نیست به قول خانم عصاری به دنبال دلایل بهتر و محکم‌تری برای بیان پذیرش شکست  باشیم؟

به جای پذیرش  شکست می‌توان به  وجود  نرم افزار زرنگار افتخار کرد که هم در DOS و هم در ویندوز هنوز حاکم بلا منازع عرصه نشر فارسی بوده است.

?آیا در تمام عرصه‌ها به محض پبدا شدن یک رقیب باید میدان را خالی کرد؟ یا فقط در این مورد خاص اینطور است؟

? زرنگار با آن قدرتمندی و با آن تعداد کاربران چگونه ممکن است از میان برود؟ زرنگار تحت ویندوز هم که از پایه نوشته شده است و اکنون به جرات می‌توانم بگویم که نرم‌افزاری است که همانندی در هیچ کجای دنیا ندارد. نرم‌افزاری که کاربران حرفه‌ای به چیزی کمتر از آن قانع نمی‌شوند. کسانی که فقط می‌خواهند تایپ کنند، همان زمان هم زرنگار نمی‌خریدند، چون کارایی زیادی برایشان نداشت و از همان PE2 (نرم‌افزار رایگان شرکت نفت) استفاده می‌کردند. اما کاربران حرفه‌ای تقاضاهای دیگری دارند و همان هم اساس پدیدآمدن زرنگار بود.

شاید برایتان جالب باشد بدانید به نظر من، زرنگار تحت Dos هنوز هم جای کار دارد و اگر به اصرار و پیگیری من نبود افرادی در شرکت  نرم افزاری سینا در سال 74 معتقد به پایان  دادن به ادامه ارتقاء زرنگار بودند. یعنی اکنون کاربران از زرنگار 75 و 76 هم محروم بودند.

?‌به نظرم می‌توانیم صحبت را از دو زاویه باز کنیم. یعنی بحث در مورد آن مقاله خاص و بحث در مورد کلیت موضوع. در مورد آن مقاله خاص، باید بگویم که از کنار هم قراردادن تعدادی نقل‌قول مستقیم، نتیجه‌ای گرفته شده بود که منطقی بود.  شرکت سینا یکی از شرکت‌های مطرح در آن مقاله بود، شرکت‌های دیگر نیز همان مساله را به شکل دیگری گفته بودند و در مجموع هر خواننده‌ای متوجه می‌شد که نرم‌افزارهای نشر رومیزی ایرانی ضعیف شده‌اند.

اما در مورد کلیت مساله باید بگویم که واقعیت آن است که زرنگار بسیار کمتر از word مطرح است و یکی از نتایج تبعی عدم اعتقاد شما به انجام تبلیغات، همین  است که word بیشتر از هر نرم‌افزار دیگری شناخته شده است. البته بحث رایگان بودن آن هم به‌طور بسیار جدی روی این مساله تأثیر گذاشته است.

? ببینید، در زمان زرنگار DoS هم موضوع همین‌گونه بود. یعنی کسانی که واقعاً نیاز داشتند به سمت آن می‌آمدند. زرنگار در آن موقع 120 هزار تومان بود و شما با یک میلیون تومان می‌توانستید یک آپارتمان  بخرید. پس کسانی به سراغ آن می‌آمدند که در کارشان با مشکلی روبرو بودند. به نظر من پشتیبانی برای نرم‌افزار عاملی حیاتی است و دلیل ادامه حیات زرنگار هم همین است. حُسن کار ما در ادامه فعالیت ما است. یعنی با آن‌که وقفه‌ای  در کار داشتیم، توانستیم باز هم فعالیت را ادامه بدهیم.

می‌دانید که عده ‌زیادی زرنگار تحت DoS خریده‌اند و جالب است که بدانید هنوز هم خریداری می‌کنند و همه کاربران قدیمی نیاز داشتند که داده‌های وارد شده در زرنگار داس را به محیط ویندوز بیاورند. باید این مشتریان پشتیبانی می‌شدند و به نیاز آن‌ها پاسخ داده می‌شد. کاربرانی که در حال حاضر از word استفاده می کنند عمدتا آن را حتی در حد نرم‌افزار پیشکار هم مورد استفاده قرار نمی‌دهند. حتی اگر نرم‌افزار word کاربرد محدودی را هم پس از سال‌ها که از ورود آن به بازار ایران می‌گذرد پیدا کرده باشد، باز هم می‌توان آن را مدیون قلم‌های زیبای زرنگار دانست که به صورت غیرقانونی داخل آن مورد استفاده قرار می‌گیرند.

 
?‌‌این موارد را قبول دارم. ولیکن سینا وقتی که دچار وقفه شد، نتوانست بعد از بازگشت مجدد، خود را در جایگاه قبلی قرار دهد که بخش مهمی از آن را به علت اطلاع‌رسانی نامناسب می‌دانم. یعنی حتی برای من هم به‌طور دقیق مشخص نشد که سینا چگونه برگشت و چه زمانی برگشت. از طرف دیگر، کاربران هم نمی‌توانستند منتظر شوند که ببینند بالاخره تکلیف سینا چه می‌شود. باید نیازشان را برطرف می‌کردند و word فارسی رایگان یکی از بهترین جایگزین‌ها بود.

? صحبت‌های شما را به‌طور کامل قبول دارم و صحیح هستند. اما من می‌گویم که زرنگار نمرده است و زنده است و به حیات خود ادامه می‌دهد. اصلاً این‌که ما الان اینجا نشسته‌ایم و در مورد زرنگار صحبت می‌کنیم به دلیل آن است که این موجود زنده است. در همان گفتگوهایی که شما با شرکت‌های دیگر از جمله شرکت گام‌الکترونیک داشتید، به نقل از آقای هاشمی آورده بودید که ایشان گفته‌اند، اگر ما هم در آن موقع ادامه می‌دادیم. اکنون چیزی برای عرضه داشتیم. صددرصد همین‌طور است‌.

اگر آن‌ها ادامه می‌دادند، سینا هم اکنون چیزهای بیشتری برای ارایه داشت. همان زمان هم نشرالف و نقش و دیگر نرم‌افزارها، نقش مهمی در پیشرفت زرنگار داشتند. اگر همه ما آن زمان با هم کار را ادامه می‌دادیم، به چیزهای خیلی بهتری می‌رسیدیم. ببینید هنوز هم در 2003 word چیزهایی نیاز است که برای زبان فارسی وجود ندارد. طبیعی هم هست. مایکروسافت از ظرایف و ریزه‌کاری‌های زبان و خط فارسی که اطلاع ندارد و در نتیجه نمی‌تواند به‌طور دقیق خواسته‌های فارسی زبانان را برآورده سازد. اگر واقعا کسی از اهمیت نشر فارسی مطلع باشد و خود را صاحب نظر بداند چگونه ممکن است اهمیت نکاتی مثل ترازبندی مناسب، کرنینک، حروف ترکیبی، محل قرارگیری اعراب روی حروف، خطایابی متن، تایپ شعر، پشتیبانی، آموزش ..... و بسیاری موارد دیگر را منکر شود.

?‌ ‌خوب من معتقدم که چند عامل مختلف دست به دست هم دادند تا این اتفاق بیفتد. یعنی صرف‌نظر کردن شرکت‌های ایرانی تولیدکننده نرم‌افزار از تولید برنامه‌هایی مانند زرنگار و نقش (به دلیل مهاجرت نیروهای کاری و مسایل داخلی دیگر) و عرضه سیل‌آسای نرم‌افزارهای رایگان فارسی مانند word که کاربران را به استفاده از نرم‌افزارهای رایگان به شدت عادت داد، دو عامل مهم در این زمینه بودند.
 
حتی زمانی که شرکت سینا، ویندوز فارسی 1/3 را با قیمت 35 هزار تومان می‌فروخت، ویندوز صابرین به‌صورت رایگان هم بود که عده زیادی به استفاده از آن ترغیب می‌شدند. یعنی این‌ها مسایلی بودند که مقابله با آن‌ها بسیار مشکل بود. حتماً شما هم قبول دارید که عده زیادی از کاربران شما، سازمان‌ها و شرکت‌ها بودند و کمتر کاربران خانگی حاضر به پرداخت پول برای خرید سیستم‌های نرم‌افزاری بودند.

? موضوع رایگان بودن را تا حدی قبول دارم. یعنی به نظر من کسانی از نرم‌افزار رایگان استفاده می‌کردند که در هر صورت مشتری سینا نمی‌شدند. من معتقدم که ضربه رایگان بودن نرم‌افزارها، ضربه خیلی جدی‌ای به پیکر سینا نبود. کمااین‌که قفل زرنگار را سه بار شکستند و در بار دوم، فروش شرکت در فاصله چند روز به صفر رسید، ولی ما با آن مقابله کردیم و اوضاع را مرتب کردیم. من هنوز هم به همان دلایلی که گفتم، اعتقاد دارم. ادامه کار فعلی ما هم به دلیل همان علاقمندی است. یعنی سود مادی کار ما اصلا قابل توجه نیست.

?‌حالا این سؤال برای من مطرح است که درست است که سینا به دلایل مشکلات داخلی، کار روی زرنگار و اساساً فعالیت خود را متوقف کرد، ولی چرا شرکت‌های دیگر نیز در همان مقطع زمانی این تصمیم را گرفتند و کار را رها کردند؟

? نمی‌دانم. به نظر من شاید گردانندگان آن شرکت‌ها دید مثبتی نسبت به آینده کار نداشتند که این اشکال در افراد رده بالای شرکت سینا نیز بود، به نوعی آینده‌نگری درستی انجام نشد. موضوع دیگر توانایی مالی بود. یعنی شرکت سینا این توانایی را داشت که بتواند بدون داشتن درآمد، به پرداخت حقوق و هزینه‌ها بپردازد تا بازار شکل منطقی به خود بگیرید. اما شاید شرکت‌های دیگر این امکان را نداشتند. به هر حال این‌ها نظرات بنده است. آقای نژادی که عضو هیأت مدیره هستند هم ممکن است، نظرات دیگری داشته باشند.

 نژادی: من در مورد تاریخچه شرکت سینا چیزی نمی‌خواهم بگویم. ولی در مورد یکی از گفته‌های شما که به کاربران زرنگار اشاره داشتید بگویم که به نظر من چهار گروه از کاربران  از نرم‌افزارهای تایپ فارسی یا نشر فارسی استفاده می‌کنند. گروهی که کارشان فقط تایپ نامه، گزارش و مستنداتی از این دست می‌باشد. این‌ها نیازی به هیچ نرم‌افزار خاصی ندارند و با ساده‌ترین ابزارها هم کارشان انجام می‌شود.
 
سه دسته دیگر، کاربرانی هستند که با صنعت نشر سروکار دارند. گروهی متونی را چاپ می‌کنند و کیفیت کار، کیفیت متن و مسایلی از این دست برایشان از اهمیت بالایی برخوردار نیست. در نتیجه آن‌ها هم با زرنگار کاری ندارند. گروه سوم کسانی هستند که به این مسایل بسیار اهمیت می‌دهند و زیبایی متن هم برایشان بسیار مهم است. برای این گروه از کاربران، نرم‌افزار word  کارایی مناسبی ندارد و حتی با زرنگار ویندوز هم با  احتیاط برخورد می‌کنند و از همان نسخه داس به دلیل اعتمادی که به آن و به کارایی آن دارند، استفاده می‌نمایند.
 
گروه چهارم کسانی هستند که نیاز به امکانات ویندوز و در عین حال امکانات حرفه‌ای حروفچینی، نشر متون عربی و بسیاری امکانات دیگر که در زرنگار ویندوز موجود است، دارند. طبیعی است که این گروه به‌طور کلی از مجموعه آفیس نمی‌توانند استفاده کنند و حتی با زرنگار تحت داس هم با مشکلاتی مواجه هستند و در زرنگار ویندوز از امکانات اعراب‌گذاری، ترازبندی، کرنینگ و ویژگی‌های خاص آن‌ استفاده می‌کنند. یعنی به نظر ما تنها راه‌حل آن‌ها همین است و حتی نرم‌افزارهای ساخت شرکت‌های عربی هم جوابگوی کار آن‌ها نیست.