از قبل از تولد، با این زبان آشنا شدهایم، زبان مادری، زبان فارسی، همه به آن تعلق خاطر خاص داریم و حتی تعصب بیاندازه. بجز ضرورت سفرهای خارج از کشور که به اضطرار و از سر ناچاری جهت رفع حوائج روزمره ناچار به استفاده از زبان بیگانه هستیم، هیچ ایرانی به خاطر نمیآورد که از سخن گفتن به زبان شیرین فارسی شرمنده شده باشد.
هر تمدن بشری از آثار گذشتگان، زبان و خط مشترک جمعیت کثیری از افراد شکل میگیرد و زوال آن در عدم نوزایی و بیاعتنایی به مشترکات جمعی آن است. آیا شرایط اکنون کشور ما نشاندهندهی زوال فرهنگ و تمدن ایرانی است؟ چگونه است در صورت تغییر نام یک قسمت از آبهای جنوبی کشور، همه مردم لب به اعتراض گشوده و با طومارهای سراسری خود مسببین را ناچار به عذرخواهی و جبران خطای خود کرده و نام خلیج همیشه فارس همچنان به عنوان یک نام جهانی موقعیت خود را باز می یابد. اما داستان خط فارسی در محیط رایانه و تلفن همراه چیست که استادان زبان و ادب فارسی را به واکنش کشانده تا ندای خط فارسی را دریابید سر کنند؟
از آنجا که فناوریهای نوین زادهی کشورهای توسعه یافته و صنعتی است و با شرایط همان کشورها هماهنگی دارد، برای استفاده موثر از هر فناوری نیاز به بومیسازی است. حال سوال این است که آیا تا کنون نسبت به ضرورت بومیسازی فناوریهای نوین هم در قالب استفاده و هم در قالب فرهنگ آن از سوی مقامات مسوول کاری صورت گرفته است؟
از سوی دیگر، پژوهشگران معتقدند نوع نگارشی که کاربران تلفنهای همراه و رایانه ها در پیامهای کوتاه به کار میبرند بر گسترش غلط نویسی به ویژه در میان دانش آموزان تاثیر دارد.
به گفته این پژوهشگران، حذف علائم و برخی حروف، و نوع خاص نگارش در پیامکها که مبتنی بر خلاصه نویسی است، باعث این مساله شدهاست. این نوع نگارش توجه دانشآموز را نسبت به درست نویسی و حفظ علائم دستور زبان کم کرده و در نهایت غلط نویسی را ترویج میکند و اینجاست که امروز می بینیم ناقوس تهدید زبان فارسی با صدای بلندتری مینوازد و همه صدای آن را میشنوند. در واقع مسوولان فرهنگی کشور باید چند سال پیش زمانی که اولین تلفنهای همراه وارد کشور شد به فکر صیانت از خط و زبان فارسی افتاده و شرایط استفاده از این خط را در تلفنهای همراه ایجاد میکردند.
به گزارش ایسنا، شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه 586 خود، موضوع فراگیر کردن دستور خط فارسی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی را با بهرهگیری از رایانه به این شرح تصویب کرده است: «به منظور ساماندهی نگارش زبان فارسی در محیطهای رایانه و صیانت از دستور خط صحیح زبان فارسی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی موظف است ظرف مهلت شش ماه نسبت به طراحی نرمافزار نوشتار رایانهیی مجهز به سیستم غلط یاب خودکار و بر اساس دستور خط زبان فارسی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی اقدام کند.»رییسجمهور این بخشنامه را هفتم مرداد ماه برای اجرا ابلاغ کرده است.
در این بخشنامه رییس جمهور خطاب به دستگاههای اجرایی مبنی بر لزوم به کارگیری زبان فارسی و صیانت از زبان و خط فارسی، مسوولان و کارکنان دستگاههای اجرایی و مراکز فرهنگی و دانشگاهی را به رعایت دستور خط فارسی با روش یکسان، موظف کرده است.
در این بخشنامه، با تأکید بر اصل 15 قانون اساسی و نیز تکلیفی که اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حفظ قوت و اصالت زبان فارسی دارد، 4 نکته به همه بدنه دولت، گوشزد شده است:
1 – دستور خط فارسی را که از سوی این فرهنگستان ابلاغ میشود، در همه اسناد و مکاتبات رسمی، کتب درسی، روزنامهها و... استفاده کنند.
2 – معادلهای فرهنگستان را بهجای واژههای بیگانه استفاده کنند.
3 – دستگاههای مربوط از همه روشهای فرهنگی برای آموزش و ترویج مردم نسبت به کاربرد صحیح خط فارسی، استفاده کنند.
4 – نتایج اقدامات وزارتخانهها، سازمانها و مؤسسات دولتی به شخص رئیس جمهور گزارش شود.
این بخشنامه، شاید نمونهای از حساسیتهایی باشد که نسبت به بی اعتنایی و صدمه خط فارسی رخ داده است اما این حساسیت مربوط به زمانی است که دیگر دیر شده است و خط فینگلیش تلفن همراه را در قبضهی خود درآورده است.
اما این بیتفاوتی از کجا ناشی میشود؟ آیا ما مردمی سطحینگر و ساده هستیم؟ چرا همواره به دنبال نوشدارو بعد از مرگ سهراب میرویم. آیا بهتر نبود که شرایط استفاده از این خط را با سیاستگذاریهای سریع و ضربالاجلی ایجاد میکردیم و مثلا در تلفنهای همراه با کمتر کردن هزینهی ارسال پیامکهای فارسی زبان، به عنوان کمک در راه صیانت از زبان فارسی مردم را تشویق به استفاده از آن میکردیم. مطمئنا استفاده از خط فارسی برای اکثر ایرانیها سادهتر است تا انگلیسی. بی گمان این سیاست تاثیر خود را گذاشته و استفاده از پیامکها را برای همه سنین حتی پیران و کودکان نیز امکانپذیر میساخت. چرا که این گروه چون نمیتوانند متون فینگلیش را مطالعه کنند در استفاده از این فناوری دچار مشکل شده اند.
بیانیه هشداردهنده استادان زبان و ادبیات فارسی ، از وضع خط فارسی در فضای رایانه و تلفن همراه، خود تأکید دیگری است بر ضرورت صیانت از این خط. این نهیب دلسوزانه، باتذکر 8 نماینده مجلس شورای اسلامی به وزیر ارتباطات درباره ضرورت صیانت از خط فارسی در فضای رایانه و ارتباطات سیار، ابعاد تازهای به خود گرفته است. ولی این پرسش که اقدامات عملی برای صیانت از زبان فارسی، شامل چه مواردی است، و نهادهای متولی آن کدامند، همچنان مبهم است. هر چند جلوگیری از پیشروی زبان بیگانه اکنون بیش از هر زمان دیگری به برنامهریزی واحد و گسترده نیاز دارد. اما تطبیق این خط با نیازهای امروز و بهویژه با زبان رایانه و فناوری اطلاعات، مسألهای است که بدنه علمی کشور و مسوولان اجرایی باید به دنبال آن باشند.
در این راستا، مهندس ریاضی در گفتوگویی با تأکید بر حفاظت از زبان فارسی در تلفن همراه و اینترنت افزود: بومیسازی فرهنگ و همگن کردن تجهیزات مخابراتی در شبکه تلفن همراه هزینه دارد و باید این هزینه را بپردازیم چون بحث حفظ زبان و حفظ فرهنگ در میان است.
اما به مثابه ماهی را هر وقت از آب بگیری تازه است، هنوز میتوان امیدوار بود که بتوان آب ریخته را به جوی برگرداند. تنها همت میخواهد. تشکیل کارگروه خط و زبان فارسی در شورای عالی اطلاع رسانی برای حل مشکلات و موانع بکارگیری خط فارسی در نگارش پیام های متنی یکی از اقدامات قابل تقدیر در این زمینه است.
بقاییفر مدیر اجرایی این کارگروه با اشاره به شروع طرح صیانت از خط و زبان فارسی در تلفن همراه اظهار کرد: برای اجرای این طرح فراخوانی در بهمنماه سال 85 دادیم ، از 12 پیشنهاد رسیده مرکز گسترش فنآوری اطلاعات (مگفا) موفق شد اجرای پروژه را به عهده بگیرد و در حال حاضر منتظر خروجی هستیم. در این زمینه قوانین حقوقی و فرهنگ سازی مناسب نیاز است؛ بنابراین تا زمانی که خروجی در نیاید، مشخص نمیشود که چه کاری باید انجام داد.
وی فاز اجرایی را شامل 3 مرحله برشمرد و گفت: فاز اول که در حال انجام است بررسی راهکارهای حقوقی و یکسری برنامههای کاربردی روی تلفن همراه نظیر نشان دادن تاریخ شمسی به جای میلادی، است که تا مردادماه مشخص میشود. فاز دوم بعد از مشخص شدن Master Plan در شهریورماه است که شامل یکسری راهکارهای حقوقی است و بخش دیگر کارهایی است که باید در لایههای زیرساخت ، حقوقی، Application و... در مخابرات صورت گیرد که برای اجرا توسط بخش خصوصی فراخوان خواهد شد. آخرین فاز، مرحله اجرایی فراخوان است که تا آبانماه ادامه مییابد و معلوم میشود چه تغییرات نرمافزاری یا سخت افزاری در مخابرات باید صورت گیرد. وی شروع عملیات اجرایی را از اپراتور اول اعلام کرد.
وی یادآور شد: در این کارگروه هشت شورای پژوهشی با عنوانهای OCR، تبدیل متن به گفتار، تبدیل گفتار به متن، ترجمهی ماشینی، موبایل، فونت، خطایاب و دادگان ملی تشکیل شده، همچنین شورای فنی نیز تشکیل شده که مباحث زیرساختی را در این زمینه دنبال میکند.
مدیر اجرایی کارگروه خط و زبان فارسی در محیط رایانهیی بحث فرهنگسازی و از طرفی کاهش تعرفههای پیام کوتاه فارسی را از پیشنهادهای دیگر شورا اعلام کرد که توسط وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات باید پیگیری شود.
حال باید دید آیا خط فارسی با پیشنیهای ? کهن در فرهنگ ما به راحتی کنار میرود و جا را برای خط فینگلیش خالی میکند؟ به دیگر سخن نکته اینجاست که چرا کاربران ایرانی ترجیح دادهاند به جای خط فارسی از این خط استفاده کند؟
شاید یکی از دلایل به نوع گوشی برگردد که قابلیت نوشتن فارسی را دارا نیستند و در وهله بعد گرانتر بودن تعرفه ارسال پیامک به زبان فارسی مطرح میشود. همانطور که همه میدانند تعرفه ارسال پیامک به زبان فارسی 2 برابر انگلیسی است. براساس استانداردهای موجود در تلفن همراه، طول پیامک مبادله شده بین دو دستگاه تلفن همراه با خط لاتین حداکثر 160 کاراکتر است که این تعداد کاراکتر 140 بایت حافظه ذخیره می کند، اما نوشتن پیام با خط فارسی 70 کاراکتر است و همان 140 بایت حافظه را ذخیره می کند.
به گفته دکتر غفاریان در گفت و گو با ایرنا بیشتر بودن هزینه پیامک به خط فارسی نسبت به ? خط انگلیسی توجیه فنی دارد اما ممکن است از نظر فرهنگی و اقتصادی پذیرفته شده نباشد.
وی تعرفه ?پیام به خط فارسی و انگلیسی را یکسان برشمرده و میافزاید: اگر پیامک از قالب یک پیام که همان ? ???بیت است بیشتر نشود هزینه ارسال? در هر دو صورت یکسان است. در غیر این صورت هزینه هر ? پیام ?با الفبای فارسی که از قالب یک پیام بیشتر شود ??/??برابر هزینه? پیام ??با الفبای انگلیسی برای مشترکان محاسبه میشود. وی علت این امر را به تجهیزات مخابراتی در کشور مربوط دانست و گفت: حجمی که سیگنالینگ برای پیامک به خط فارسی میگیرد به طور طبیعی بیشتر از خط انگلیسی است، برای تغییر ساختار کلمات به خط فارسی، میبایست حجم بیشتری ازسیگنال مخابرهشود و مخابره بیشتر سیگنال، مستلزم صرف هزینه بیشتر است. اما معتقد نیستم استقبال نکردن از پیامک فارسی به دلیل هزینه بیشتر آن نسبت به ارسال پیامک انگلیسی باشد؛ چراکه اگر امکان ارسال پیامک به خط فارسی برای تمامیگوشیها فراهم باشد، بعید به نظر میرسد مشترکان به نوشتن پیام به خط انگلیسی تمایل داشته باشند؛ چراکه آنها نیز ترجیح میدهد به روشنی پیام خود را به مخاطب خود ارسال کنند!
در هر حال حفظ اعتبار خط فارسی یکی از وظایف مهم همه به شمار میرود و باید دید تا چه حد حاضریم بهایش را بپردازیم و سیاستهای تشویقی نهادهای متولی در این زمینه چیست؟ به طور مثال حال که نرم افزار قابلیت ارسال پیامک فارسی به قیمت نیم بها از سوی اپراتور اول ارسال پیام کوتاه کشور تهیه شده است آیا بهتر نیست مخابرات خود را مجهز به این سیستم کند؟ هر چند هنوز صحت و سقم این خبر مشخص نیست، اما کاستن از بهای پیامکهای فارسی گام موثری است که نباید از نظر دور داشت. میتوان به راحتی برای حفظ فرهنگ خود هزینه کرد، اگر در ادعایمان صادقیم.
زهرا غلامی
کارشناس واحد پژوهش
