اخلاق جمع خُلْق و خُلُق می باشد, به گفته راغب در کتاب مفردات, این دو واژه در اصل به یک ریشه باز می گردد. خُلُق به معنای هیات و شکل و صورتی است که انسان با چشم می بیند و ُخلْق به معنای قوا و سجایا و صفات درونی است که با چشم دل دیده می شود. بنابراین می توان گفت؛ اخلاق مجموعه صفات روحی و باطنی انسان است و به گفته بعضی از دانشمندان, گاه به اعمال و رفتاری که از خلقیات درونی ناشی می شود, نیز اخلاق گفته می شود. (مکارم شیرازی, 1377, صص 24ـ 23) در فرهنگ معین اخلاق به معنی خلق و خوی ها, طبیعت باطنی, سرشت درونی و نیز به عنوان یکی از شعب حکمت عملی خوانده شده و افزوده است؛ اخلاق دانش بد و نیک خوی ها و تدبیر انسان است برای نفس خود یا یک تن خاص. (معین, 1371, ص 174) اخلاق را از طریق آثارش نیز می توان تعریف کرد و آن این که گاه فعلی که از انسان سر می زند, شکل مستمری ندارد ولی هنگامی که کاری به طور مستمر از کسی سر می زند (مانند امساک در بذل و بخشش و کمک به دیگران) دلیل به این است که یک ریشه درونی و باطنی در اعماق جان و روح او دارد, آن ریشه را خلق و اخلاق می نامند. (مکارم شیرازی, 1377،صص 24-23)همان در عمده تعاریفی که از اخلاق شده است, دو مقوله درونی بودن و سروکار داشتن با ارزشها در اخلاق نهفته است.
اخلاق رسانه ای
اخلاق رسانه ای شاخه ای جدید ولی مهم از اخلاق حرفه ای است که نقطه تلاقی علم اخلاق و عمل رسانه ای ، امری درونی و مرتبط با ارزشها و هنجارها تلقی می شود.
در قضاوت های معنوی سطوح تصمیم گیرنده در رسانه ها, اخلاق رسانه ای از جایگاه ویژه ای برخوردار است. اهمیت حفظ اصول و تئوری اخلاقی رسانه ای به طور منطقی دو روی یک سکه اند.
تنوع اخلاقی
قواعد اخلاقی فردی در مورد هر ملتی تنها با توجه به اولویت های ملی, محدودیت های زبانی, تنوع فرهنگی و یا نوع ساختار سیاسی تغییر می کند.
علیر غم تلاش های سازمان هایی چون یونسکو در دست یابی به قواعد اخلاقی پذیرفته شده رسانه ای که جنبه عام و فراگیر وبین المللی داشته باشد, فرایند ارتباطات جمعی در عمل تابع دیدگاه خاص هر روزنامه نگار است.
در زمینه اخلاق رسانه ها, دیدگاه ها و نظرات متفاوت و متنوعی بسته به تفاوت و تنوع معتقدات فرهنگی و فلسفی نظریه پردازان مختلف, عنوان شده است.
موقعیت گراییSituationysm))
معتقد است مهم آن چیزی است که رسانه یا ارتباط گر میل دارد در یک لحظه خاص انجام دهد
ماکیاول گرایی
رفتار غیر اخلاقی را در مورد خاص به شرط آن که به ندرت و مخفیانه صورت گیرد مجاز می داند
غایت گرایی (Teleologism)
پیامد ها را تنها عوامل تعیین کننده دراخلاقی بودن عمل ارتباط گر می داند و به حاصل عمل بی توجه است؛
عمومیت گرایی
معتقد است یک عمل صحیح رسانه ای عملی است که در خدمت منافع افراد بیشتری باشد
خود گرایی (Egoism)
معتقد است یک عمل صحیح رسانه ای عملی است که برای خود ارتباط گر لذت بخش و مطلوب باشد. (کاسوما, 1994)
رویکرد اسلامی
اطلاعات و امانت داری
امام موسی کاظم علیه السلام در رهنمودی امانتی را که مردم بر گردن رسانه ها دارند اینگونه بیان می دارند : ”ان من واجب اخیک ان لاتکتمه شیئاً تنفعه به لامر دنیاه و آخرته“(بحار الانوار, جلد 78, ص 332) از جمله حقوق برادر مؤمن تو بر تو این است که آنچه به مصلحت امر دنیا و آخرتش است از او نپوشانی .
حق مردم مقدم بر حق خدا
جعل الله سبحانه حقوق عباده مقدمه علی حقوقه, فمن قام بحقوق عباد الله کان ذلک مؤدیا الی القیام بحقوق الله“(غرر الحکم و دررالکلم) : خداوند حقوق بندگانش را بر حقوق خود مقدم گردانیده پس هر کس به ادای حقوق بندگان بپردازد این کار او موجب پرداختن به حقوق پروردگار نیز خواهد بود.
انتخاب آگاهانه
:” قرآن کریم خود ترغیب می کند که مردمان اطلاعات گوناگون را در اختیار داشته باشند و با کنار هم گذاشتن اطلاعات مختلف خود به قضاوت صحیح بپردازند : ”فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه“(زمر, 18)
به آن بندگان من که اقوال مختلف را می شنوند و بهترین آنها را بر می گزینند و مورد تبعیت قرار می دهند بشارت ده
امانت داری
اخبار و اطلاعات صحیح به عنوان امانتی از مردم نزد خبرنگار باید به صاحبان امانت برگردد و جایی که باید اظهار شود اظهار گردد .
”فلیؤد الذی اؤتمن امانته و لیّتق الله ربه ولا تکتموا الشهاده و من یکتمها فانه آثم قلبه و الله بما تعملون علیم.“ (بقره, 283) پس هر آنکه امانتی نزد اوست بایستی آن را ادا کند و تقوای خدا را پیشه سازد و شهادت را کتمان نکنید. هر که شهادت را کتمان کند پس او دلی گنهکار دارد
عدم تحریف و دستکاری در اخبار
اصل دوم نشست چهارم یونسکو در سال 1983 از مجموعه اصول بین المللی اخلاق حرفه ای در خبرنگاری:
بارزترین وظیفه خبرنگار این است که با رعایت حق مردم برای دستیابی به اطلاعات معتبر و درست, شرافت حرفه ای خود را در خدمت واقعیت عینی قرار دهد. به نحوی که واقعیت ها وجداناً با محتوای اصلی خود انعکاس یافته و بدون ایجاد تحریف, نشان دهندة ارتباطات اساسی باشد.
اهمیت کار خبرنگار و رسانه در این است که جامعه او را حلقه واسط خود با حقایق می داند و بر پایه اطلاعات و اخبار دریافتی از رسانه تحلیل و برنامه ریزی می کند. اگر رسانه به عمد اطلاعات و اخبار غیر واقعی در اختیار جامعه قرار دهد علاوه بر اینکه به اعتماد جامعه به خود خیانت کرده اعتبار خود را نیز از دست می دهد.
عدم تحریف و دستکاری در اخبار
اقتضای امانتداری صحیح, نگهداری امانت به صورت دست نخورده و سالم است. دست بردن در اخبار با هدف تغییر محتوا و ماهیت آن به نوعی خیانت در امانت است که اسلام از آن نهی کرده است : ”لاتخونوا الله و الرسول و تخونوا اماناتکم“(انفال, 27) به خدا و پیامبر خدا و امانتهایی که نزد شماست خیانت مکنید.
”ولا تلبسوا الحق بالباطل و تکتموا الحق و انتم تعلمون“(بقره, 42) حق را به باطل نیامیزید وحق را در حالی که خود می دانید چه می کنید کتمان نکنید.
پیامبراکرم صلی الله علیه وآله:”کبرت خیانه ان تحدث اخاک حدیثاً هو لک مصدق و انت به کاذب“(تنبیه الخواطر, ص 92) بزرگترین خیانت آن است که به کسی که تو را راستگو فرض کرده دروغ بگویی. .
امانت و عهد
”والذین هم لا ماناتهم و عهدم راعون“(مؤمنون, 8.) (مؤمنان آنانند که ) امانتها و پیمان خود را رعایت می کنند.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله : ”لاتنظروا الی کثره صلاتهم و صومهم و کثره الحج والمعروف و طنطنتهم باللیل ولکن انظروا الی صدق الحدیث و اداء الامانه“(بحار الانوار, ج 71,ص 9) به نماز خواندن ها و روزه گرفتن های متوالی مردم و نیز به زیادی حج و کارهای خوب و شب زنده داریشان نگاه نکنید بلکه ببینید آنان چقدر راستگو و وفادار به امانتهایشان هستند.
اعتبار منبع
”یا ایهاالذین آمنوا ان جاءکم فاسق بنبا فتبینوا ان تصیبوا قوماً بجهاله فتصبحوا علی ما فعلتم نادمین“(حجرات, 6)
ای کسانی که ایمان آورده اید در مورد خبری که فاسقی برای شما آورده تحقیق کنید مبادا که بر اساس اعتماد به آن خبر به دسته ای از مردم آسیب وارد آورید و سپس از این کرده خود پشیمان شوید.
نقل خبر
امام علی علیه السلام :”و لا تقل ما لا تعلم و ان قلّ ما تعلم“(نهج البلاغه, نامه 31) و مگو آنچه را ندانی هر چند اندک بود آنچه میدانی.
”لا تخبرن الا عن ثقه فتکون کذّابا“(غررالحکم و دررالکلم,6/ 342)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله: ”کفی بالمرء من الکذب ان یحدث بکل ماسمع“(کنز العمال,خ 8209-8208)
علی علیه السلام : ”ولا تحدث الناس بکل ما سمعت فکفی بذلک کذباً“(بحار الانوار, ج 2,ص 160) هر چه را که شنیدی برای دیگران بازگو مکن, چرا که همین مقدار برای دروغگو شدن تو کافی است.
”اذا حدثتم بحدیث فاسندوه الی الذی حدثکم فان کان حقاً فله و ان کان کذباً فعلیه“ خبر را از هر که شنیدی به هنگام بازگفتنش به هم او نسبت ده تا این که راست و دروغش از آن خودش باشد.
بازکاوی خبر
امام علی علیه السلام : ”اعقلوا الخبر اذا سمعتموه عقل رعایه و لا عقل روایه“(نهج البلاغه, ح 94) هنگامی که خبری را می شنوید به دقت و تحقیق در آن تعقل کنید و نه تعقلی که صرفاً انتقال و روایت آن خبر را دنبال می کند.
احترام و ادب
”...وقولوا للناس حسناً“ (بقره, 83) با مردم خوش سخن بگویید
”قل لعبادی یقولوا التی هی احسن...“ (اسراء, 53) و به بندگانم بگو با نیکوترین روش سخن گویند.
”یا ایها الذین آمنوا لایسخر قوم من قوم عسی ان یکونوا خیراً منهم ولا نساء من نساء عسی ان یکن خیراً منهن و لا تلمزوا انفسکم ولا تنابزوا بالالقاب ...“ (حجرات, 11) ای کسانی که ایمان آورده اید مبادا عده ای از شما عده ای دیگر را استهزاء نمایند چه بسا آنان بهتر از شما باشند و نیز مبادا که گروهی از زنان شما گروهی دیگر را مسخره کنند چه بسا آنان بهتر باشند و به یکدیگر زخم زبان نزنید و یکدیگر را با القاب زشت صدا نکنید.
حرمت حریم خصوصی افراد
پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله :”انی لم اؤمر ان انّقب عن قلوب الناس و لا اشق بطونهم“(کنزالعمال, خ 31597, خ 15035) من امر نشده ام به اینکه از درون مردم جستجو کنم و درون و باطن آنان را وا کاوم.
”لا تتبعوا عثرات المسلمین فانه من تتبع عثرات المسلمین تتبع الله عثرته و من تتبع الله عثرته یفضحه“(اصول کافی, ج 2, ص355) در پی افشای حریم خصوصی مسلمانان نباشید چرا که خداوند کسی را که این چنین کند درونش را فاش و او را مفتضح سازد.
امام علی علیه السلام در برخی سخنان خویش مؤمنان را چنین وصف می نمایند: ”لیسوا بالمساییح و لا المذاییع البذر“ )نهج البلاغه, خطبه 102) مؤمنان نه فتنه جویند و نه سخن را بدان رسانند و نه زشتی کسی را به گوش این و آن خوانند.
منشور اصول بین المللی اخلاق حرفه ای خبرنگاری :بخش مکمل استانداردهای حرفه ای خبرنگار همانا احترام به حق اشخاص در حفظ اسرار محرمانه و حرمت انسانی شان بر پایه موارد موجود در قانون بین المللی و قوانین ملی از جمله حمایت از حقوق و آبروی دیگران و منع افترا, بهتان و لطمه به حیثیت و آوازه اشخاص است.“
انتقاد
. امام صادق علیه السلام بهترین مردم را کسی می دانند که عیوب ایشان را بازگو کنند : ”احب اخوانی من اهدی الی عیوبی“(مجلسی, 1345, ج 74 ص 272)
. ”لا یحب الله الجهر بالسوء من القول الا من ظلم و کان الله سمیعاً علیماً“(نساء, 148)
عدم اشاعه فحشاء
ان الذین یحبون ان تشیع الفاحشه فی الذین آمنوا لهم عذاب الیم فی الدنیا والاخره“(نور, 19)
اطلاعات در خبرنگاری به منزله فایده ای اجتماعی و نه به منزله کالا- درک می شود. بدین معنا که خبرنگار در حجم مسؤولیت اطلاعاتی که منتقل می شود. سهیم است و بنابراین نه تنها وی در برابر صاحبان رسانه ها ملزم به پاسخگویی است بلکه نهایتاً در برابر مخاطب خود به طور کلی مسؤول است مسؤولیت اجتماعی خبرنگار اقتضا می کند که در هر شرایطی بر پایة وجدان اخلاقی خود عمل کند. (کارل نوردنسترنگ, 1375)
